Mảnh đất khởi nguồn Vương triều Lý: Nguy cơ thành phế tích

 

Làng Dương Lôi có một vị thế quan trọng gắn bó mật thiết với lịch sử vương triều Lý, bởi là nơi ra đời và gắn liền với tuổi thơ của vua Lý Thái Tổ. Nơi đây, có một hệ thống di tích lịch sử văn hoá và kiến trúc nghệ thuật: đình, đền, chùa, văn chỉ, nghè miếu... vô cùng độc đáo mang đậm dấu ấn thời Lý.

 

Đình làng Dương Lôi (Đình Sấm) còn lưu giữ được rất nhiều cổ vật như: 8 chiếc ngai vua, 8 bài vị, 9 đạo sắc phong, chuông đồng, bia đá, hoành phi, câu đối và các tập sách tạp văn cổ... Đặc biệt đình Dương Lôi là nơi lưu truyền dấu tích của “Bài thơ sấm trên cây gạo”. Theo sách “Thiền uyển tập anh”, cây gạo do thiền sư Đinh La Quý trồng vào năm 936 thời Tiết độ sứ Dương Đình Nghệ. Năm 1009, sau 73 năm tồn tại, cây gạo làng bị sét đánh nhưng không chết.

 

Cụ Đám tiếc nuối trước sự đổ nát của cổng tam quan đình Dương Lôi.

 

Theo ghi chép của sử sách (Đại Việt sử lược, Đại Việt sử ký toàn thư, Việt sử tiêu án, Khâm định Việt sử thông giám cương mục), tại chỗ sét đánh trên thân cây có bài thơ sấm mà có ý kiến cho rằng tác giả chính là Thiền sư Vạn Hạnh. Bài thơ mang nội dung tiên đoán việc nhà Lý nối nghiệp nhà Tiền Lê, cũng như tên các triều đại kế tục tiếp theo trong lịch sử Việt Nam như nhà Trần, nhà Hậu Lê, nhà Mạc, chúa Trịnh.

 

Chùa Cha Lư tọa lạc ở phía đông nam làng Dương Lôi. Chùa vốn là một quần thể kiến trúc nối tiếp nhau như: Tiền đường, Tam bảo (Phật điện), gác chuông, nhà Tổ, nhà khách, nhà ở, bếp và công trình phụ rồi đến sân và khu vườn chùa...

 

Sử cũ truyền rằng sau khi lên ngôi, vua Lý Thái Tổ về thăm mộ mẹ. Ông đã cắt đất cho xây dựng Sơn lăng cấm địa, xây dựng Thái Đức trong lăng Thiên Đức thờ mẹ ở Dương Lôi. Tại đây, dấu tích của rừng Miễu, khu rừng có miếu thờ mẹ vua (Đền Miễu - Thái Miếu) vẫn còn...

 

 

Đáng tiếc thay, bao nhiêu di tích lịch sử quý đó hiện bị quên lãng và xuống cấp nghiêm trọng.

 

Chùa Càn Nguyên, một ngôi chùa cổ nhất đời Lý đứng trước nguy cơ biến mất hoàn toàn. Sách Đại Việt sử ký toàn thư ghi: Mùa xuân năm 1010, vua Lý Thái Tổ xa giá về thăm quê hương và cho nhân dân 2 vạn quan tiền để xây dựng quần thể di tích ở đây, trong đó chùa Càn Nguyên được khởi dựng đầu tiên.

 

Tấm bia đá Tăng bi tự được bảo tồn tại Chùa Càn Nguyên ghi lại, chùa được tọa lạc ở Tây Bắc làng Dương Lôi bên tả ngạn sông Tiêu Tương, khuôn viên rộng gần 10 ngàn m2, chùa được xây dựng theo lối nội công ngoại quốc gồm các nhà tiền đường, thượng điện, thiên hương 2 tòa, 2 dãy hành lang 18 pho La Hán. Chùa đẹp hiếm có trong vùng. Điều này được bài chuông trong chùa Cha Lư tả ký chư sự ghi lại: “Càn Nguyên chuông Phật nở sen/ Kỹ xảo không nhường Đường Tống/ Quy mô tráng lệ huy hoàng/ Văn vật nghìn xưa phát triển”.

 

Ông Nguyễn Công Quỹ, Chi hội trưởng chi hội người cao tuổi Dương Lôi lý giải: “Sau gần nghìn năm nắng mưa dãi dầu và binh lửa, năm 1946, giặc Pháp phá hủy một phần chùa. Đến kháng chiến chống Mỹ, phần lớn khuôn viên chùa được lấy làm hợp tác xã chăn nuôi, góp phần cung cấp lương thực đưa ra chiến trường. Sau đó đất chùa bị thu hẹp dần, phần bị bỏ hoang lấn chiếm, phân chia. Từ ngôi chùa quy mô đồ sộ cổ kính nay chỉ còn 3 gian nhà cấp 4, các bậc cao niên đã dựng tạm để hương khói và lưu giữ lại hồn của ngôi chùa cổ. Từ ngày giải phóng(1975) đến giờ cũng ít người để ý đến việc trùng tu tôn tạo”.

 

Ông Nguyễn Công Quỹ bên tấm bia đá khắc bài thơ Sấm.

 

Ngoài ra, trong quần thể di tích nhà Lý ở Dương Lôi có 3 di tích vô cùng quan trọng đã được Nhà nước công nhận di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia cũng đều đang xuống cấp đáng báo động.

 

Đó là Đền Lý Triều Thánh Mẫu (Đền Miễu), nơi thờ Mẫu Phạm Thị, mẹ vua Lý Thái Tổ đã được Nhà nước công nhận di tích lịch sử văn hóa quốc gia tháng 3/2009. Bia Nhất thiên thạch trụ dựng năm 1719 đặt trước sân Đền đã ghi: “Miếu đường xã Dương Lôi là nơi danh lam cổ tích phụng thờ Lý Triều Thiên thánh hết sức linh thiêng”. Tuy nhiên, hiện nay đền chỉ mang một quy mô hết sức khiêm tốn.

 

Đình Sấm, ngôi đình chứa đựng nhiều cổ vật, nhiều chứng tích lịch sử tuy đã được công nhận di tích lịch sử văn hóa năm 1993 nhưng hiện tại đang bị thu nhỏ và gần như đi vào quên lãng. Cụ Đám (người được giao trông coi ngôi đền) lễ mễ mở các Đạo Sắc phong còn lưu giữ tại Đình từ Triều Gia Long thứ 9 năm 1810 đến triều Khải Định 1910 cho chúng tôi xem và giới thiệu: “Dương Lôi là nơi thờ tự Thánh Mẫu Lý Triều, nhà vua giao cho nhân dân đất đai để phụng thờ Lý Triều Hoàng đế bát vị miếu, điều này chứng tỏ các triều đại phong kiến rất coi trọng vị thế của mảnh đất này”. Ở phía nơi tôn nghiêm nhất là nơi lưu giữ 8 ngai vua và 8 bài vị có từ thế kỷ XIV. Tuy nhiên để được chiêm ngưỡng những vật thể vô giá này, chúng tôi đã phải trèo lên cầu thang ở một gian phòng khá chật chội, không tương xứng với tầm vóc của nó.

 

Hai trong tám ngai vua từ thế kỷ XIV được lưu giữ trong đình làng.

 

Cụ Nguyễn Công Quỹ đứng bên tấm bia khắc bài thơ sấm được chôn ở góc đình cho biết: “Quần thể đình bây giờ chỉ bằng 1/3 ngày trước với 12 gian nhà tế. Qua chiến tranh, rồi thiếu sự quan tâm của con người mà đình chỉ còn lụp xụp thế này. Thật đáng buồn khi nơi thờ tự và lưu giữ các ngai vua, những đạo sắc phong lại đổ nát thế này”.

 

Về vấn đề xuống cấp của các di tích lịch sử trên quê hương, ông Nguyễn Văn Quyết, Trưởng thôn (khu phố) Dương Lôi đau đáu: “Thấy sự xuống cấp của các công trình cổ mà xót. Cách đây 3 năm, đã có công trình khảo sát, thiết kế trong một dự án của Bộ nhưng cho đến bây giờ chúng tôi vẫn chờ đợi mà chưa thấy có một biến chuyển nào.”

 

Các di tích ở đây mỗi di tích có một ý nghĩa riêng, mỗi di tích gắn liền với một giá trị lịch sử nhất định. Tất cả đều là những di tích vô giá mà ông cha đã để lại, tuy nhiên đáng buồn thay, phần đa trong số này đã hư hỏng và xuống cấp.

 

“Đình Bảng hay Dương Lôi mới đích thị là quê nội Lý Thái Tổ”, là câu hỏi làm đau đầu không ít nhà sử học. Theo GS. TS Nguyễn Quang Ngọc - Viện trưởng Viện Việt Nam học và Khoa học phát triển, đã có một thời, hễ nói đến quê hương nhà Lý là người ta nghĩ ngay đến làng Đình Bảng (nay là phường Đình Bảng, thị xã Từ Sơn, Bắc Ninh), mặc dù ai cũng biết hương Cổ Pháp (hay châu Cổ Pháp) thời Lý không phải chỉ có một làng Đình Bảng.   Nội dung bản sắc phong thứ nhất: “Sắc ban cho xã trưởng, quan viên, sắc mục cùng toàn xã Dương Lôi, huyện Đông Ngạn. Do xã các người từ trước đến nay phụng thờ tám vị Hoàng đế triều Lý, trải qua các đời đều được tặng thêm mi tự. Nay cho phép xã dân được thờ phụng như cũ, để tỏ ý tôn kính. Nay ban sắc. Ngày 11 tháng 8 năm Gia Long thứ 9”.   Thế nhưng, nhiều người đã đơn giản đồng nhất châu (hay hương) Cổ Pháp thời Lý với làng Cổ Pháp - được cho là làng Đình Bảng, và quy tất cả những vấn đề về quê hương nhà Lý hay có liên quan đến quê hương nhà Lý vào riêng làng Đình Bảng. GS Nguyễn Quang Ngọc cho rằng làng Đình Bảng, dù đã được nghiên cứu nhiều, khảo sát nhiều, nhưng hầu như không có dấu tích đáng kể nào về gia đình (cha, mẹ), dòng họ hay sự sinh trưởng của Lý Công Uẩn. Đình Bảng cũng chưa bao giờ thờ các vị vua nhà Lý làm thành hoàng làng. Đền Đô thờ 8 vị vua nhà Lý, nhưng nguyên thủy thì không phải là đền hay miếu của làng Đình Bảng.