Người cải tiến trang phục quan họ

Đưa thời đại vào trang phục quan họ

Các liền chị quan họ đang thử áo.

 

Vào những ngày đầu xuân, căn nhà ba tầng của ông Lê Duy Thu (78 tuổi) ở phường Ninh Xá, TP Bắc Ninh không ngớt người vào ra. Người ta đến nhờ ông may cho một bộ trang phục quan họ mới để đón xuân vui hội. Có người đến để được ông truyền nghề và chỉ dạy thêm về cách may trang phục quan họ theo phong cách mới. Cũng có người đến chỉ để nhờ ông tư vấn cho cách chọn vải may trang phục quan họ phù hợp với màu da. Ai cũng tìm đến ông bởi với họ ông Thu là “chuyên gia thời trang quan họ” số một ở xứ này. Cũng chính vì thế mà phải mất một lúc chờ đợi chúng tôi mới tiếp cận được với ông.

Một tay lau mồ hôi, một tay rót trà, ông Thu nói như thanh minh trước khi bước vào câu chuyện: “Vào những ngày cuối năm và đầu năm là bao giờ tôi cũng tất bật thế đấy. Vất vả chút nhưng vui vì được góp phần giúp mọi người đẹp hơn khi vui hội. Một ngày mà không có ai đến là tôi rầu rĩ chả muốn làm gì”.

Ông Thu cho biết, có thời ông là một tay thợ cứng của Xí nghiệp May 10. Thế nhưng duyên nợ với quan họ quá lớn khiến ông tạm thời gác lại công việc mình yêu thích để chuyển sang làm đạo diễn sân khấu và sau đó là Trưởng đoàn dân ca Quan họ Bắc Ninh. Thời gian này, ông là người thường xuyên đưa các liền anh, liền chị trong đoàn ra Hà Nội để may quần áo biểu diễn. “Dẫn anh chị em đi may trang phục biểu diễn ở nhiều nơi nhưng không nơi nào may được một bộ trang phục khiến tôi vừa ý. Có nơi thì may y chang trang phục quan họ cổ có nơi thì cách tân quá tân thời khiến bộ trang phục quan họ không còn nguyên dáng dấp thướt tha của nó” – ông Thu cho biết.

 

Ông Thu đang cắt vải – thao tác đầu tiên khi bắt tay vào may một bộ phục trang quan họ.

Đó cũng chính là điều làm ông hết sức trăn trở và quyết định nghĩ ra cách nâng cao trang phục quan họ lên cho đẹp để tương xứng với vẻ đẹp của quan họ xứ Kinh Bắc bao đời.

Năm 1997, khi ông vừa nghỉ hưu, nhận tháng lương hưu đầu tiên ông đi thẳng ra chợ mua đủ các dụng cụ may như: Kéo, kim khâu, chỉ, thước kẻ, phấn... về một mình lúi húi trong phòng riêng cắt cắt, vẽ vẽ, khâu khâu. Sau đó lại lẳng lặng đi gặp các cụ cao niên trong các làng quan họ để sưu tầm các trang phục quan họ cổ và mượn mang về nghiên cứu. Sau một thời gian dày công mày mò, sáng tạo cuối cùng ông cũng đã may được một bộ trang phục quan họ vừa ý.

 “Dân ca quan họ Bắc Ninh bao gồm một tổng thể văn hóa lớn, ngoài lời ca tiếng hát còn có văn hóa ẩm thực, văn hóa y phục. Từ trước đã có trang phục quan họ do các cụ sáng tạo nên nhưng thực tế mặc không được đẹp lắm vì nó hơi rộng, không hợp với thời đại ngày nay. Khi về hưu tôi suy nghĩ là phải làm sao may được một bộ phục trang cho đẹp và hợp thời. Từ bộ phục trang quan họ cổ của các cụ tôi cải tiến lại cho thon gọn, bó sát người và tôn được dáng vóc “thắt đáy lưng ong” của người con gái Bắc Ninh khi mặc. Màu sắc cũng được biến hóa để phù hợp và đậm nét vùng Kinh Bắc hơn” – ông Thu chia sẻ.

Biến áo mớ ba thành áo mớ hai

Ông Thu đang truyền nghề cho thế hệ trẻ.

 

Theo ông Thu thì “áo các cụ ngày xưa chủ yếu mặc mớ ba, mớ bảy. Bên trong là màu hoa thiên lý hoặc màu lá mạ, ở giữa là màu đỏ và ngoài cùng phủ một lớp màu đen để tạo nên một màu nâu cánh gián mang dáng dấp đồng quê... Nhưng bây giờ nếu mặc ba mớ áo đó lên người thì lại quá rộng, tạo cho người mặc một cảm giác bùng nhùng, lộm cộm, không gọn gàng nhưng chỉ cần cải tiến lại một chút là bộ trang phục sẽ khác hẳn đi”. Trên cơ sở bộ phục trang quan họ cổ ba lớp, ông Thu cải tiến lại còn hai lớp. Lớp trong may bằng vải lụa nhung màu đỏ, lớp ngoài vẫn dùng lụa the đen hoặc the tím than. Hai màu này lồng vào nhau vẫn tạo nên màu nâu cánh gián đặc trưng. Những đường may không còn rộng quá khổ người như trước mà vòng vào ôm sát eo, hai bên hông hơi để lộ ra một chút để những đường cong trên cơ thể người phụ nữ nổi bật hơn.

Lớp áo trong cùng đã được thay bằng một miếng lá lật màu xanh tươi hoặc xanh đậm ở cổ như một đường viền duyên dáng khiến trang phục quan họ mang một màu sắc riêng. Dù chỉ còn hai lớp nhưng khi nhìn vào người ta vẫn cảm thấy như là ba lớp vì các lớp vải được sắp xếp chồng lên nhau một cách hết sức hài hòa và khéo léo.

Ông Thu cho biết, thực ra miếng lá lật chính là chiếc yếm đào duyên dáng của các bà, các cụ ngày xưa được ông cách tân nhỏ gọn hơn. Khi mặc trang phục quan họ mà không có lá lật hay yếm đào thì coi như chưa thành bộ. Chiếc lá lật ban đầu chỉ được may đơn giản nhưng về sau ông Thu mạnh dạn đính thêm các hạt kim xa, kim tuyến quanh vòng cổ để tạo nên vẻ lung linh, lấp lánh cho người mặc khi biểu diễn trên sân khấu vào ban đêm.
Ngoài hai lớp áo và chiếc lá lật, trang phục của chị Hai quan họ cầu kỳ hơn vì còn có thêm chiếc váy, cặp dây thắt lưng và cặp khăn. Bên trong hai lớp áo là một chiếc váy màu đen dài quá chân, gấu váy hơi vòng lên như lưỡi trai. Bên ngoài áo được thắt hai sợi dây thắt lưng, một thắt lưng màu xanh thiên lý và một thắt lưng màu đỏ hoặc màu vàng. Đặc biệt, ông Thu còn chỉnh sửa cả chiếc khăn vấn trên đầu làm vành khăn cao, to và vành sau thấp, nhỏ dần để khi chít khăn mỏ quạ không bị gãy góc.

Cũng theo ông Thu thì “đã là một bộ quần áo đẹp thì đường nào cũng quan trọng nhưng đối với bộ phục trang quan họ thì miếng lá lật, cổ và tay áo là quan trọng và đòi hỏi cầu kỳ nhất. Công thức may thì phải có một công thức nhất định, phải chia cắt thế nào cho nó chuẩn, đúng kiểu dáng với người con gái. Tìm ra công thức ấy là phải có quá trình mày mò, nghiên cứu”.

Có lẽ vì thế, để có được một bộ trang phục quan họ đúng nghĩa, ông Thu thường phải tỉ mỉ thao tác thủ công từng đường may sợi chỉ. Thường với tay nghề điêu luyện của ông, mỗi ngày giỏi lắm ông cũng chỉ có thể hoàn tất được phần thô của một bộ trang phục quan họ dành cho liền chị mà thôi.

“Một bộ trang phục tôi may đòi hỏi phải làm sao để người con gái quan họ mặc bộ phục trang đó vào thì dù ở đâu nó vẫn làm toát lên được vẻ nền nã nhưng sang trọng, thanh lịch rất riêng. Nó khác với phục trang sặc sỡ của tuồng, chèo. Và cũng khác với áo dài vì áo dài chỉ mang duyên dáng của con gái nói chung chứ nó không làm toát lên được vẻ đẹp riêng của người con gái quan họ” – ông Thu nói.

Với bàn tay tài hoa và đặc biệt là tâm huyết của ông Thu dành cho phục trang quan họ, đã 12 năm qua ông Thu không chỉ là điểm đến tin cậy của các liền anh, liền chị trong vùng Kinh Bắc mà ngay cả những người yêu mến quan họ ở tận TP Hồ Chí Minh và nước ngoài cũng tìm đến ông. Đối với ông đó chính là niềm vui mà không phải ai cũng có được.

 

Hà Tùng Long