Nhọc nhằn kiếp thương hồ

Mới hơn 5 giờ rưỡi trời đã sáng choang, vợ chồng Hai Râu vừa cơm nước xong, bèn nhảy ùm xuống sông gỡ neo, quay máy rời bến đậu...

 

Cái máy DH 15 ngựa chạy chân vịt không có bình dầu mà vẫn rầm rầm xịt khói. “Bình dầu “nguyên thủy” của máy cao lắm cũng chỉ đựng được 7 - 8 lít, châm hoài mệt lắm. Tui tháo ra rồi, chứa dầu vào mấy cái thùng để trên mui đó, rồi dẫn ống xuống cho khỏe, gọn. Ai cũng làm vậy hết mà, trăm phần trăm máy nổ trên ghe thương hồ đều bị cụt đầu (không còn bình chứa nhiên liệu)”-Hai Râu vừa nói vừa khéo léo luồn lách chiếc ghe 9 tấn ra khỏi đám ghe keng đặc trên bến, hệt như người ta lái xe trên bờ vậy. Ghe ra giữa dòng, Hai Râu rút ống típ thọc vào cần lái, tót lên mui tâm sự đời với khách...

 

Một góc chợ nổi Long Xuyên (An Giang). Ảnh: Hoàng Mai

Hai Râu tên thật là Nguyễn Văn Hai, quê ở Ba Bần, Thoại Sơn, An Giang, năm nay mới ngoài 40 tuổi nhưng đã có hơn 15 năm ngang dọc sông nước. Hồi trẻ anh là thầy giáo dạy cấp 1 ở quê. Những năm đầu thập niên 80, Hai Râu tình nguyện sang chiến trường Campuchia, rồi ra quân mang theo căn bệnh sốt rét mãn tính. Trở về quê, làm ruộng mùa nào trúng cũng chỉ được 18-20 giạ/công, không đủ xoay xở. Bực mình, Hai Râu giao ruộng vườn lại cho anh em, gom góp hơn 10 triệu đồng mua chiếc ghe 9 tấn bằng gỗ sao của ông bạn trong xóm. Thêm vài triệu làm vốn, thế là hai vợ chồng lên ghe sống đời thương hồ.

 

“Xóm ghe thuộc Khóm Đông Thịnh 1, phường Mỹ Phước, TP Long Xuyên có gần 400 hộ, trong đó khoảng 100 cháu trong độ tuổi đi học. Dù đã thực hiện nhiều biện pháp như đến từng ghe vận động trẻ đến trường, miễn giảm học phí cho hộ nghèo, mở các lớp bổ túc văn hóa ban đêm, nhưng ước tính chỉ có khoảng 40% cháu đến trường và đa số cũng chỉ học hết bậc tiểu học là nghỉ”.

Ban đầu vợ chồng anh đi tứ xứ, từ Ba Bần, Cái Sắn qua Vĩnh Thuận, Hỏa Lựu, Cần Thơ, rồi xuôi theo các con rạch sang Vĩnh Long, Tiền Giang, Bến Tre... Nơi nào trái cây vô mùa, giá rẻ là anh chạy ghe tới. Khi thì dừa khô, lúc khóm, chuối, sắn, khoai lang... “Cái nghề sông nước này coi vậy mà có tiền ra tiền vào, lại được đi đây đó, biết được nhiều chuyện lạ. Như gọi là “chục” nhưng ở An Giang là 12, Rạch Giá 16, Cà Mau lên tới 18. Dừa khô thì không đâu lớn và ngon như ở Mỹ Thuận, Bến Tre còn khóm thì xứ Cầu Đúc (Hậu Giang) là nhứt, mỗi trái gần hai ký lô là chuyện thường. Chuyện mua bán thì mỗi nơi mỗi khác. Ví như vùng Tắc Cậu, Xẻo Rô, Miệt Thứ (Kiên Giang) nếu ghe “ăn” khóm vào mùa này thì chỉ đếm trái tính tiền chứ không cân. Lấy chuẩn từ 0,8kg/trái, nếu đạt thì 800đ/trái, từ 0,6kg trở lên thì 2 tính một (2 trái trả tiền 1 trái), 0,4kg trở lên 4 tính 1. Chuối thì lấy chuẩn 12 trái/nải, dưới 12 trái thì 3 tính 2...”- vợ Hai Râu huyên thuyên kể.

Đoạn kinh xáng từ chợ Tà Đảnh vào tới Ba Thê (huyện Thoại Sơn, An Giang) dài khoảng chục cây số, chỗ nào cũng ken đặc ghe xuồng của công cắt lúa từ các nơi tụ về. Thi thoảng lại thấy một nhóm trẻ lặn hụp nô đùa trên sông. “Trẻ ở đây hiền, chứ ra tới kinh Rạch Giá - Hà Tiên tui ngồi cầm lái, bả ra trước mũi thủ sẵn cây giầm để dọa, không thì chúng ào ra bám và be ghe, nguy hiểm lắm” - Hai Râu bảo. Ghe đến Ba Thê, rẽ về Sóc Xoài theo con kinh xáng Mỹ Hiệp Sơn rồi trổ ra kinh Rạch Giá - Hà Tiên ngược dòng lũ đầu mùa về Rạch Sỏi. Mải mê chuyện thương hồ, ngó lên trời đã xế bóng. Hai Râu cho ghe tăng tốc để kịp ra Tắc Cậu (Kiên Giang) ăn hàng.

Ra tới vàm sông Cái Lớn (Xẻo Rô, huyện Châu Thành, Kiên Giang) gió bắt đầu thổi mạnh, ghe tròng trành muốn trôi ngược. Phải vất vả lắm anh mới cho ghe cập vào bến sông trước khu vườn của ông Hai Linh ở xã Bình An, cặp sông Cái Lớn. Chủ nhà nghe tiếng máy đã đon đả ra đón và đưa khách thẳng vào nhà lớn. Mâm cơm chiều với những món đặc sản miệt vườn đã dọn sẵn, người mua và người bán hàng bắt đầu rôm rả thăm hỏi chuyện làm ăn, chuyện gia đình, hệt như họ hàng thân thuộc lâu ngày mới gặp nhau. Xong xuôi đâu đó mới lôi mấy trăm dừa khô ra cân và gánh xuống ghe, trả tiền sòng phẳng rồi lưu luyến chia tay, hẹn lần lấy hàng tháng sau.

 

Nếu nhà vườn cần mua thùng mì gói, mấy bao lúa cho gà ăn, mấy xấp vải hay bất cứ thứ gì cần mà không có dịp ra chợ thì cứ dặn thương hồ, “lần sau xuống mua giùm nghen”, rồi lấy trái cây trừ tiền lại. Cái tình của dân thương hồ và nhà vườn là vậy. “Tụi tui mua nhanh bán nhanh, trọng nhau chữ tín, chứ không có chuyện làm ăn “sống nhăn” (thất hứa - PV) đâu” - Hai Râu nói khi chia tay chúng tôi để tiếp tục hành trình về miệt vườn U Minh Thượng. Ở đó những chủ vườn chuối, rẫy khóm đang chờ vợ chồng anh với mâm cỗ thắm đẫm tình thương hồ...

                               
Nhọc nhằn “mua chữ” cho con

Trong những ngày quá giang ghe thương hồ trên các tuyến sông rạch miền Tây, chúng tôi đã gặp nhiều đứa trẻ phải bỏ trường bỏ lớp vì hoàn cảnh gia đình quá khó khăn; hay vì lý do đơn giản hơn: “Con không thích học nữa”! Nhưng bên cạnh cái lẽ thường ấy chúng tôi cũng gặp những người cha người mẹ dù trong hoàn cảnh hết sức khó khăn vẫn làm mọi cách để con em mình được đến trường, bởi như lời một thương hồ mù chữ ở chợ nổi Cà Mau: “Phải ráng cho tụi nhỏ học hành, coi chữ nghĩa như là tài sản để lại cho con vậy”.

 

Cả nhà anh Trần Văn Điệp đang quây quần trên chiếc ghe đã mục nát.

Vợ chồng anh Trần Văn Điệp (thường neo ghe tại chợ nổi Long Xuyên) đã “lấy ghe làm nhà”, sống đời sông nước hơn 20 năm qua. 7 năm trước anh đột ngột bị tai biến, liệt một bên người, đến nay đi lại vẫn còn khó khăn, nhưng hằng ngày vẫn cố bơi xuồng đi bán vé số cho dân thương hồ. Không đất đai, không nhà cửa, không vốn liếng, bản thân lại không biết chữ, cuộc sống gia đình anh Điệp khó chồng lên khó, vừa lo cái ăn vừa lo trị bệnh. Vợ và hai con gái lớn của anh bán trái cây dạo cả trên bộ và trên sông, cả nhà sống trên chiếc ghe đã mục lườn, phải lấy ni- lon bọc bên ngoài để nước khỏi rỉ vào. Trong hoàn cảnh thiếu thốn trăm bề, anh Điệp thường động viên con cái: “Đời ba không biết chữ, thấy thua sút quá rồi, bây giờ các con phải ráng học bù lại. Có chữ nghĩa thì mới tìm được đường lên bờ mà sống, không thể ở mãi dưới cái ghe này được”.

Thương cha mẹ, cả 3 con của anh đều vượt lên chính mình để đến trường. Cô chị cả Trần Thị Kim Xuyến (16 tuổi) ban ngày phụ mẹ, đêm đêm lại vào lớp học bổ túc văn hóa. Nhiều bận tan học, trở về nhà đã quá 10 giờ đêm, bụng đói meo, Xuyến lại lao vào tát nước cho ghe bớt khẳm, xong lại phải lặn hụp dưới dòng sông lạnh buốt, mò mẫm chèn những khe hở ở đáy ghe để “căn nhà” không bị chìm. Rồi những khi mưa giông, nước tạt bốn bề, ướt hết sách vở nhưng suốt mấy năm ròng, 3 chị em vẫn bám lớp. Giờ Xuyến đã xong lớp 9, hai em ruột của Xuyến, Trần Thị Kim Xuyên và Trần Văn Hoàng, cũng đã xong lớp 5 và lớp 3, Trường tiểu học Trịnh Hoài Đức, TP Long Xuyên. Xuyến bảo: “Khó đến mấy con cũng sẽ đeo hết lớp 12, rồi tìm nghề uốn tóc, may đồ hay nghề gì đó rẻ rẻ để học, lên bờ tìm việc phụ giúp cha mẹ lo cho các em”.

 

Em Trần Văn Lắm, mới học đến lớp 2 đã nghỉ bơi xuồng đi bán vé số cho thương hồ ở chợ nổi Long Xuyên.

Láng giềng của anh Điệp là ghe của mẹ con Trần Văn Thạch. Mồ côi cha từ khi lên 3, ngày ngày Thạch phải dậy từ 2 - 3 giờ sáng phụ đổ bánh bèo, để kịp đến lúc rạng sáng mẹ bơi xuồng đi bán, còn em lên bờ đạp xe đến trường THPT Long Xuyên. Năm ngoái Thạch đã tốt nghiệp cấp 3, không có tiền để luyện thi đại học như các bạn, em đành lủi thủi ôm sách vở xuống ở lỳ dưới ghe cả tháng trời để tự học. Ngày nhận được giấy báo trúng tuyển trung cấp công nghệ thông tin tại TPHCM hai mẹ con Thạch mừng quá cứ ôm nhau mà khóc. Nhưng tiền đâu để đóng học phí, rồi chi phí ăn ở chí ít cũng bạc triệu mỗi tháng. Suy đi tính lại, Thạch khăn gói lên thành phố tìm đến các quán ăn uống tìm việc với ý định vừa làm vừa học. Nhưng đến quán nào người ta cũng đòi trình giấy chứng minh nhân dân, trong khi cả đời cha mẹ sống lênh đênh trên ghe, hộ khẩu cũng không có, lấy đâu ra chứng minh thư. Đến lúc này Thạch đành lủi thủi quay về mà bụng tiếc nuối ngẩn ngơ. “Đọc báo thấy sắp tới đây có thay đổi lớn trong việc làm hộ khẩu, hộ tịch, con mừng lắm, sẽ được đi làm để học tiếp chú ạ”- Thạch quả quyết.

Hoàn cảnh của 4 chị em Trần Kim Liên, Trần Văn Tuấn, Trần Ngọc Thu và Trần Ngọc Trinh quê quán Ba Tri, Bến Tre cũng khó khăn không kém. Cách năm bảy bữa cha mẹ các em lại nhổ neo chạy ghe về miệt vườn Vĩnh Long, Tiền Giang, Kiên Giang... mua dừa khô về bán lại. Những bận như thế các em đến tá túc ghe của người dì Lê Thị Diệu làm nghề bán bánh bèo rong tại chợ nổi Long Xuyên để đi học. Ngày tháng trôi dần theo con nước lớn ròng, giờ đây, khi đầu người cha đã hai thứ tóc, thì người chị cả Kim Liên cũng đã xong lớp 12, mấy tháng trước đã tìm được việc làm trên bờ, thu nhập bình quân triệu đồng mỗi tháng. Còn cậu em trai đang là học sinh giỏi khối lớp 11 của trường PTTH thoại Ngọc Hầu. Hai em gái Thu, Trinh thì đang học phổ thông tại thành phố Long Xuyên.

 

Thu Nga đang học bài trên ghe neo trên sông Hậu. Chiếc máy tính này do ba mẹ em mua trả góp từ hơn 2 năm qua.

Cô bé Thu Nga có lẽ là người may mắn nhất mà chúng tôi được biết sau hơn tuần làm khách thương hồ. Ngoài chuyện lo buôn bán kiếm tiền đóng học phí hơn 3,6 triệu đồng/năm cho con gái; vợ chồng anh Bảy Xị còn “gồng mình” mua trả góp một máy tính để bàn trị giá 4,6 triệu đồng để con có phương tiện học hành. Rồi được một người tốt bụng trên bờ cho “câu đuôi” đồng hồ điện nên giờ đây hằng đêm Nga có thể ngồi trên chiếc ghe neo giữa dòng sông Hậu mà “nhấp chuột” thực hành các bài giảng đồ họa của thầy cô. “Thời buổi bây giờ không học hành thì khó làm ăn lắm cho nên tôi và ba nó, mỗi người ráng một chút đầu tư cho con”- mẹ Thu Nga vừa chèo xuồng đi bán tạp hóa về, nói với chúng tôi.