Những đứa trẻ vật lộn với con chữ ở lòng hồ Bản Vẽ

Xa cha mẹ, các em tự bảo ban lo cơm nước, sinh hoạt và học hành. Ảnh: Hồ Hà

Lòng hồ thủy điện Bản Vẽ như một thung lũng nước xanh mênh mông. Giữa lòng hồ, thỉnh thoảng nhô lên những thân cây trơ trụi khẳng khiu đã chết, vết tích còn sót lại của những làng bản dưới chân núi trước ngày dòng Nậm Nơn được kiến tạo thành hồ thủy điện. Con thuyền máy tiến sâu vào lòng hồ Bản Vẽ, bắt đầu thấy rải rác hoặc dăm ba ngôi nhà nổi dựng tạm bợ dựa vào nhau nơi ven bờ hoặc rải rác những lán trại, lều chòi nứa lá đơn sơ trên bờ, đôi con trâu, bò đeo lục lạc...  Ấy là nơi ở của những hộ dân từng sống trong lòng hồ, sau cuộc đại di dân tái định cư về Thanh Chương đã quay trở lại.

Cách đây đúng 10 năm,  để có được dự án xây dựng công trình thủy điện Bản Vẽ công suất 320 MW chính thức phát điện, những hộ dân nằm trên thượng nguồn dòng sông Nậm Nơn, thuộc địa bàn bốn xã: Yên Na, Hữu Khuông, Mai Sơn và Nhuôn Mai, huyện Tương Dương đã phải rời mảnh đất “chôn rau cắt rốn” về vùng tái định cư Thanh Chương.

Khi cuộc di dân hoàn tất, những tưởng bà con dân bản sẽ sớm ổn định cuộc sống tại nơi ở mới. Thế nhưng vài năm gần đây, hàng trăm hộ dân các khu tái định cư ở xã Thanh Hương, Ngọc Lâm… huyện Thanh Chương lại lầm lũi hồi hương trên địa bàn xã Hữu Khuông (Tương Dương, Nghệ An).

Người dân bản quen với cuộc sống tự do, bắt cá dưới sông, trỉa hạt trên nương rẫy, lấy rau, lấy măng trong rừng, khi về dưới xuôi, không thể nào bắt nhịp được với môi trường mới. Nhiều hộ dân vẫn chưa có đất để sản xuất hoặc có thì cũng chỉ là đất khô cằn, khó trồng trọt và không “quen” cải tạo đất, ứng dụng kỹ thuật để sản xuất. Và lúc những đồng tiền, hạt gạo trợ giúp cuối cùng đã hết, không biết làm gì để kiếm tiền, đói ăn bà con lại quay về bản cũ, dựng nhà trên lòng hồ hoặc những khoảnh đất rừng ven hồ để mưu sinh.

Có những đứa trẻ được gửi lại dưới xuôi đi học, có ông bà trông. Nhưng cũng có nhiều em phải theo cha mẹ dắt díu quay lại lòng hồ. Trong số đó, có em phải theo cha mẹ trong cuộc mưu sinh bấp bênh, bữa đói, bữa no, rồi thất học. Nhưng có em, bố mẹ biết “nhìn xa” hơn, thương con, xin cho các em về trường cũ. Thế nhưng, xã mới được tái lập, trường học cũng khác xưa, các em quay lại lớp học mà vừa quen, vừa lạ.

Con cái bơ vơ phận học

Để thuận tiện cho việc học của các em, trong hoàn cảnh không có đường giao thông, bố mẹ đã dựng những cái lán tạm ngay cạnh khu nội trú của Trường THCS Hữu Khuông. Các em ở lại đi học, còn bố mẹ mải miết với cuộc mưu sinh. Vài ba cái nồi, bát, đũa và một cái rương nhỏ để đựng sách vở, quần áo, nhìn những túp lều bé nhỏ cùng với chừng ấy “tài sản”, không ai không khỏi chạnh lòng. Nhưng thế đã khá khẩm hơn nhiều so với trước kia. “Cả mấy ngôi nhà này vừa được dựng lại cách đây hơn 1 tháng đấy ạ, vì nhà ở trước kia cũ nát quá”, em Lương Thị Thao đang học lớp 9 Trường THCS Hữu Khuông cho biết.

Em Lương Thị Thao hiện ở một mình trong căn lều nhỏ kể lại: “Nhà em ở bản Mà, trước kia, cả nhà cũng về Ngọc Lâm, Thanh Chương, em học lớp 3 ở Trường Tiểu học Hưng Tiến, nhưng đến năm lớp 4 phải theo bố mẹ về đây. Về bản cũ, em cũng thích, nhưng em muốn học ở Thanh Chương hơn, dưới đó điều kiện học tập thuận lợi hơn nhiều, chứ trên ni cực lắm”.

Những đứa trẻ đang ở độ tuổi ăn chưa no, lo chưa tới, nhưng đã sớm phải là cuộc di dân cùng gia đình, trở nên chững chạc, biết tự lập, lo toan trong sinh hoạt hằng ngày. Hai chị em Lô Thị Thắm (học lớp 5A) và Lô Thị Mỹ Nương (học lớp 3A) cũng sớm phải tự chăm sóc nhau khi bố mẹ đi kiếm tiền. Mỗi buổi đi học về, hai chị em lại phân công nhau đi nấu cơm, giặt quần áo. Các em cho biết, bố mẹ dựng nhà ở ven hồ, nhưng xa lắm, nên thỉnh thoảng bố mẹ mới đi thuyền đến đón về nhà, còn chủ yếu là các em ở lại đây để đi học. Em Lô Thị Mỹ Nương kể: “Hơn 3 tuần bố mẹ mới đến đây một lần, đưa thức ăn và đưa tiền cho bọn em” - Thế bố mẹ cho bao nhiêu tiền? – “50 nghìn ạ”!

Bữa cơm đạm bạc.

Bên cạnh những túp lều tạm bợ của các em là khu nhà ở nội trú của các bạn. Khu nhà ở mới được tài trợ xây dựng kiên cố, chắc chắn. Sau mỗi buổi đi học về, trong khi các bạn được nấu cơm và tập trung ăn ở ngoài sân, dù bữa cơm cũng còn thiếu thốn, nghèo nàn, nhưng khiến cho những đứa trẻ ấy không khỏi tủi thân. Nguyên nhân của sự “thiệt thòi” đó là do việc bố mẹ các về lòng hồ trái phép, hộ khẩu của các em không nằm ở Hữu Khuông mà ở khu tái định cư, nên các em không được hưởng các chế độ như bạn bè.

Em Lương Thị Thao tâm sự: “Trước kia em cũng thấy hơi buồn, nhưng giờ thì bình thường rồi ạ, các bạn học và thầy cô cũng rất tốt với bọn em”.

Thầy Lê Đăng Phụng, Phó Hiệu trưởng Trường THCS Hữu Khuông cho biết: “Nghĩ cũng thương các em, nhưng chúng tôi cũng không thể nào làm khác được. Chế độ của nhà trường chỉ dành cho học sinh nội trú. Chúng tôi cũng đã hết sức tạo điều kiện cho các em, để các em được đi học như các bạn khác”.

Anh Lô Văn Tùng, Phó Chủ tịch UBND xã Hữu Khuông (huyện Tương Dương) cho biết thêm, sau khi bà con trong lòng hồ di dời ra vùng tái định cư, số diện tích rừng núi còn lại của các xã Hữu Dương, Kim Đa, Kim Tiến đều được bàn giao cho xã Hữu Khuông quản lý. Vài năm gần đây, bà con ở khu tái định cư Thanh Chương kéo nhau về lại lòng hồ sinh sống là xâm canh trái phép. Con em của những hộ gia đình cũng theo bố mẹ quay về, nhưng chúng tôi cũng không thể giải quyết chế độ ưu tiên, hỗ trợ cho các em, vì hộ khẩu các em nằm dưới Thanh Chương.

Hồ Hà