Thăm Điện Biên những ngày không Tướng Giáp

 

Khi xe chúng tôi đến đèo Pha Đin, ai cũng háo hức bởi câu thơ của Tố Hữu: “Dốc Pha Đin chị gánh anh thồ/ Đèo Lũng Lô anh hò chị hát”. Đèo Pha Đin dài 32km, là một trong bốn “tứ đại đèo” vùng Tây Bắc bên cạnh đèo Quy Hồ, Khau Phả, Mã Phi Lèng. Pha Đin chính là Phạ Đin theo tiếng Thái: Phạ là trời, Đin là đất, là chỗ tiếp giáp giữa trời và đất. Trong chiến dịch Điện Biên Phủ đèo Pha Đin là một trong những huyết mạch quan trọng chuyển vũ khí đạn dược, lương thực với hơn 8 nghìn thanh niên xung phong mở đường tiếp viện. Giặc Pháp cho máy bay oanh tạc liên tục suốt 49 ngày đêm. Đèo Pha Đin với ngã ba Cò Nòi (huyện Mai Sơn, Sơn La) là nơi hứng bom đạn nhiều nhất.

Trên đỉnh dèo còn có tấm bia ghi lại dấu ấn lịch sử. Xe dừng lại trên đỉnh đèo mù sương, một dãy hàng quán đơn sơ bán đặc sản của vùng Điện Biên. Tôi đứng ngẩn ngơ nhìn xuống lưng chừng đèo. Thật lạ, trên đỉnh cao lồng lộng sương gió này lại có những khóm hoa hồng rực rỡ đỏ tươi làm ấm lại lòng người. Tôi lại hồi tưởng cách đây 60 năm, bao nhiêu người ngã xuống nơi này, máu của họ thấm vào đất này. Và những bông hồng khoe sắc kia hình như cũng tươi thắm hơn, những nụ hoa bé nhỏ thật kiêu hãnh, thức dậy hồi sinh một quá khứ bi tráng.

Dưới chân đèo là bản làng lác đác có thung lũng Mường Quài trải rộng ngút ngàn màu xanh. Hai bên đường, thỉnh thoảng tôi bắt gặp những chiếc xe máy của người đi làm nương dựa vào sườn dốc. Đâu rồi vó ngựa thung xa, tiếng mõ trâu chiều thủng thẳng. Một Tây Bắc đã bừng lên sức sống mới hơi hướng của thời hiện đại, len lỏi thổi vào đây như ngọn gió đẫm ướt sương rừng, khí núi.

Qua ngã ba Tuần Giáo, chúng tôi rẽ vào Mường Phăng thăm lại bản doanh của Bộ Chỉ huy Chiến dịch Điện Biên Phủ. Con đường đi tắt đã được rải nhựa nhanh hơn nhiều so với đường chính dài đến 25 km mà cách đây 10 năm tôi đã đi. Lúc đó nhiều chỗ còn đường đất lắm ổ gà xóc nẩy. Mường Phăng bây giờ đã khác trước nhiều. Bản làng như được thay da đổi thịt bởi những nếp nhà sàn khang trang lợp ngói đỏ với những nét hoa văn chạm trổ cầu kỳ.

Ở khu hướng dẫn du lịch Mường Phăng có nhiều loại kỷ vật, đặc biệt là những bộ sách, đĩa phim, đĩa ca nhạc về Chiến thắng Điện Biên Phủ và Đại tướng Võ Nguyên Giáp. Người dân Mường Phăng hiền hoà, hiếu khách. Họ bán các sản phẩm làm ra còn tươi rói như măng rừng, khoai mài, các dược liệu thuốc Nam, đặc biệt là rất nhiều giò phong lan rừng. Khu rừng nguyên sinh xanh tốt còn gọi là “Rừng Đại tướng” ngút ngàn hoa ban và hoa trẩu trắng. Rừng có linh khí tốt, không gian mát mẻ. Tình cờ chúng tôi gặp một đoàn khách nước ngoài. Khi nghe tôi hỏi qua anh phiên dịch hướng dẫn viên của đoàn du lịch:

- Ấn tượng của ông về Mường Phăng?

Một người còn rất trẻ, là giáo sư một trường đại học của Pháp sôi nổi trả lời và giơ cả cánh tay khoáng đạt như muốn ôm cánh rừng thân yêu vào lòng mình:

-Thật tuyệt vời. Rừng nguyên sinh rất xanh tốt, không khí trong lành, cảnh quan sạch đẹp. Một tướng không quân của chúng tôi đến thăm Mường Phăng và nói rằng: “Người Pháp thua là đúng! Thua bộ áo giáp xanh rừng che mắt máy bay. Vũ khí hiện đại của người Pháp bất lực trước hoang sơ bí ẩn và ý chí của người Việt dẻo dai như thớ gỗ rừng càng giông bão càng lớn càng xoắn càng chắc”.

Tôi cũng được nghe người dân ở đây kể rằng: Hồi đó, các già làng của bản không biết có bộ đội ở trong rừng. Chỉ khi chúng ta toàn thắng Điện Biên Phủ, cả cánh rừng vỡ oà bởi tiếng hò reo náo nhiệt mới biết trong đó có Bộ chỉ huy chiến dịch, mới biết công tác phòng gian bảo mật tuyệt đối biết chừng nào.

 

Cà Thị Minh - dân tộc Thái hướng dẫn viên ở khu di tích Mường Phăng.

Ấn tượng với tôi khi đến Mường Phăng là cô gái trẻ Cà Thị Minh người dân tộc Thái  - hướng dẫn viên. Trên đoạn đường dài gần cây số vào khu lán làm việc của Đại tướng và Bộ chỉ huy chiến dịch, Cà Thị Minh kể cho tôi nghe lần Đại tướng về thăm vào tháng 4 năm 2004. Lúc đó cô còn là học sinh trung học. Khi máy bay trực thăng đưa Đại tướng rời sân bay Điện Biên đến Mường Phăng, hàng vạn đồng bào đứng chờ để đón chào Đại tướng. Vấn đề đặt ra làm sao đưa được Đại tướng vào hầm Sở chỉ huy năm xưa? Với sức khoẻ 93 tuổi lúc đó Đại tướng không thể đi bộ được. Nhiều phương án được đưa ra: Có người đề nghị cõng Đại tướng, người thì đề nghị dùng võng để khiêng…, nhưng Đại tướng không đồng ý các phương án này. Ngay trong đêm, Đại tá Lưu Trọng Lư - Chỉ huy trưởng Bộ CHQS tỉnh Điện Biên lúc đó đã quyết định sử dụng hàng trăm bộ đội, nhân dân địa phương thức trắng mở một con đường có thể cho ô tô chạy từ bãi đỗ trực thăng vào trong rừng. Lúc ấy là mùa mưa, nền đất xốp, quân và dân đã dùng các tấm ghi sắt trải ra từ bãi đỗ trực thang vào đến hầm Đại tướng.

Chúng tôi đi trên con đường xếp bằng đá khoảng 200m, bắt gặp đầu tiên là khu lán của bộ phận thông tin liên lạc. Tiếp đó đi khoảng 800m là đến Bộ chỉ huy. Ngôi lán làm việc của Đại tướng thật đơn giản, vách tre, mái lợp lá. Tôi bắt gặp cây bưởi trước cửa hầm của Đại tướng. Cách đây mười năm, khi về thăm lại Điện Biên Phủ, Đại tướng đã trồng cây đa lưu niệm và trong câu chuyện với đồng bào Mường Phăng ông nhắc đến chuyện ba cây bưởi năm xưa trước cửa hầm cạnh lán của Đại tướng đường hầm thông sang lán của tướng Hoàng Văn Thái. Đó là 3 cây bưởi được gieo từ hạt của ba quả bưởi Đoan Hùng mà tỉnh Phú Thọ tặng. Đúng dịp Tết Giáp Ngọ năm 1954, Đại tướng cho gọi ông Đỗ Hải, đại đội trưởng cảnh vệ bảo vệ Bộ chỉ huy đến giao cho nắm hạt bưởi:

- Đồng chí đem những hạt bưởi này gieo xuống chỗ đất tốt để thế hệ sau được ăn quả!

Chẳng bao lâu, ba cây bưởi con mọc lên theo thế “kiềng ba chân” trước cửa hầm. Theo thời gian, ba cây bưởi không còn, nhưng người dân Mường Phăng đã trồng lại ba cây bưởi Đoan Hùng mới đã ra quả cách đây bốn năm. Cà Thị Minh kể: “Đến mùa bưởi ra hoa, em thường đứng rất lâu dưới vòm lá rộng. Khi có gió rung nhẹ nhiều bông hoa rơi xuống tóc em. Mẹ bảo nhặt hoa của cây bưởi Đại tướng về gội tóc thơm rất dịu và lâu phai”.

Mỗi ngày Minh đi bộ trung bình 10 cây số để hướng dẫn các đoàn khách mà không biết mệt. Vì theo cô, đi dưới cánh rừng toàn hương thơm cây cỏ, hoa lá, thỉnh thoảng xuống dòng suối róc rách mát chảy len lỏi rửa mặt là tỉnh cả người. Tôi hỏi:

- Ấn tượng nhất của em ở khu Rừng Đại tướng là gì?

Minh chỉ vào đường hầm cạnh cây bưởi:

- Đây chính là công trình vĩ đại của người lính công binh tài hoa. Không có la bàn hướng dẫn, họ đào từ hai phía, nghe tiếng cuốc đào mà định hướng chỉ có chệch nhau chừng nửa mét. Đường hầm Đại tướng hình thang trần, lát bằng gỗ cây, dài 69m. Đường hầm của cố vấn Trung Quốc hình vòm quả trứng, không lát cây nhưng cũng rất chắc chắn, dài 25m. Tất cả đều được kiến tạo bằng đôi tay của những người lính vốn xuất thân từ thợ đào mỏ than ngoài Quảng Ninh.

Ở khu rừng Mường Phăng khu bếp Hoàng Cầm. Thật lạ, trong chiến dịch Điện Biên Phủ có 3 người nổi tiếng đều mang tên Hoàng Cầm: Đó là Tướng Hoàng Cầm, lúc đó là Trung đoàn trưởng; nhà thơ Hoàng Cầm là Trưởng đoàn Văn công; Tiểu đội trưởng anh nuôi Hoàng Cầm - người lính nông dân bình dị  đã sáng tạo ra bếp Hoàng Cầm thật kỳ diệu bắt đầu từ những ký ức tuổi thơ của mình đào hang bắt cua đồng và quạt khói hun chuột trên các bờ ruộng. Tôi bắt gặp ánh mắt nhìn ngạc nhiên trầm trồ thán phục của các du khách nước ngoài trước công trình bé nhỏ là cái bếp nổi tiếng đã đi vào lịch sử như một huyền thoại.

 

 

Tác giả bên mộ anh hùng Phan Đình Giót. Ảnh: T.G

Trước lúc lên thăm lại chiến trường Điện Biên Phủ, tôi đã vào quê hương anh hùng Phan Đình Giót ở xã Cẩm Quan (huyện Cẩm Xuyên, Hà Tĩnh). Ở đây  còn có người em ruột của ông là Phan Đình Giát, năm nay đã 94 tuổi, sống trong ngôi nhà tình nghĩa được xây cách đây mấy chục năm. Gặp tôi, ông Giát chống gậy bước ra run run nắm lấy tay và dặn dò:

- Cháu lên Điện Biên nhớ vào nghĩa trang thắp hương cho cụ Giót với nhé. Tôi nay tuổi già sức yếu, mong mỏi được ra Điện Biên một chuyến nhưng chắc không đi nổi.

Trên bàn thờ là tấm hình của  Anh hùng Phan Đình Giót với khuôn mặt chữ điền phúc hậu tươi cười trẻ mãi với tuổi thanh xuân. Ông Giát kể: Ngày nhỏ, bố mất sớm, hai anh em sống cùng mẹ trong ngôi nhà tranh dột nát. Phan Đình Giót lấy vợ cùng làng, nghèo không có thước đất cắm dùi phải đi ở rể, làm mướn. Họ có một đứa con trai mất khi mới 7 tháng buổi, anh Giót mang chôn ở góc vườn. Sau khi anh Giót mất, vợ anh tái giá đi bước nữa.

Ở xã Cẩm Quan có tượng đài Anh hùng Phan Đình Giót trong khuôn viên khá rộng nhưng nay đã xuống cấp nhiều. Phía sau tượng đài có gian nhà bảo tàng nhỏ cất giữ một số kỷ vật của Anh hùng Phan Đình Giót do Sư đoàn 312 tặng, bao gồm: Chiếc áo trấn thủ đã sờn rách, chiếc bị đông uống nước đã tróc sơn, khẩu tiểu liên trét rỉ và một thanh kiếm đã cùn mòn. Tất cả được để trong chiếc tủ kính cũ kỹ. Bên phía kia đường đối diện với tượng đài là Trường THCS Phan Đình Giót. Các em đang giờ ra chơi, những bộ đồng phục học sinh ngời lên tươi tắn trong sắc nắng xuân. Ở thành phố Hà Tĩnh có con đường mang tên Phan Đình Giót khá rộng rãi. Tên anh đã trở thành bất tử.

Trong nghĩa trang Điện Biên, có 640 mộ mà tấm bia nào cũng chỉ ngời lên ngôi sao không tuổi tên, không quê quán. Chúng tôi gọi các anh bằng cái tên chung: Chiến sĩ Điện Biên! Chiến sĩ Điện Biên mũ nan tre, chân dép lốp cao su, ngủ hầm, cơm vắt! Huyền thoại bao giờ cũng nhuốm sắc màu lãng mạn. Hút trên vòm trời xanh trong Điện Biên một đàn chim bay về phía núi như vong linh của các anh trở lại rừng. Mỗi ngôi mộ là một phím đàn trắng trong bản hợp âm của sự sống.

Tôi bồi hồi nhớ lại câu chuyện nhà thơ Phạm Ngọc Cảnh cùng quê Hà Tĩnh với Phan Đình Giót kể lại lúc nhà thơ là diễn viên “văn  công nhí” lên mặt trận Điện Biên. Khi đến đơn vị Phan Đình Giót là Sư 316 gặp anh Giót đang đào chiến hào. Khi biết có đồng hương cùng quê, anh Giót mừng lắm, nhờ gửi thư về cho vợ. Phạm Ngọc Cảnh tìm giấy bút đưa cho anh, Phan Đình Giót bảo: “Tớ mà viết được thì nhờ cậu mần chi. Thôi cậu viết giúp tớ”, hóa ra anh Giót lõm bõm đôi chữ thôi, nhà nghèo làm gì được đi học. Anh Cảnh chắp bút, anh Giót ký vào (năm 1955, nhà thơ Phạm Ngọc Cảnh đưa thư về quê thì vợ anh Giót đã tái hôn). Gặp nữ nghệ sỹ Kim Ngọc cùng đoàn văn công với Phạm Ngọc Cảnh, anh Giót nói với cô nữ văn công xinh đẹp: “Các cậu nghèo lắm, quần áo biểu diễn chẳng có màu sắc gì. Nếu lần này mà tôi vào trận địa lấy được vải dù, vải vóc màu sắc, son phấn thì sẽ dành tặng hết cho văn công”.

Nhưng lời hứa của anh không thành. Phan Đình Giót đã hy sinh khi đánh xong quả bộc phá thứ chín phá hàng rào cứ điểm Him Lam nhưng lô cốt số 3 vẫn quét đạn ngăn chặn bộ đội ta. Anh bị thương nặng, trườn lên và ngã lưng lấy thân mình lấp lỗ châu mai bịt chặt khẩu đại liên của địch đến nỗi người anh cháy đen không còn nhận dạng được, chỉ khi đồng đội móc túi áo lấy ra tấm bia nhỏ ghi tên: Phan Đình Giót. Anh là người hy sinh ngày 13/3/1954, mở màn chiến dịch. Bây giờ anh  nằm cạnh anh hùng Trần Can, hy sinh ngày 7/5/1954 kết thúc chiến dịch Điện Biên Phủ lịch sử. Đối diện với hai ngôi mộ của các anh, phía bên kia nghĩa trang là hai nấm mộ của Tô Vĩnh Diễn - lấy thân chèn pháo và Bế Văn Đàn - lấy thân làm giá súng.

 

 

Đến Điện Biên Phủ trong những ngày này, chúng tôi được sống trong không khí thân thiện, cởi mở của người dân nơi đây. Ở Điện Biên có một nét sinh hoạt rất đặc biệt, đó là các bản “Văn hóa cộng đồng”. Chúng tôi đã vào dự cuộc vui liên hoan với bà con bản Mển. Từ quốc lộ 12 con đường bê tông thẳng tắp giữa màu xanh ngô lúa dẫn chúng tôi vào bản. Những người dân bản là những hạt nhân văn nghệ “cây nhà lá vườn” nâng chén rượu chúc cho “mọi sự vuông tròn” trong sự đầm ấm hiếu khách. Bản Mển đúng là bản mến, mến khách, mến người, thật lưu luyến và giữ nguyên hương vị hiếm hoi được chưng cất bay lên từ lời ca điệu múa như chưng cất men rượu làm say lòng người. Chúng tôi nghe tiếng thoi đưa lách cách nhịp nhàng với vẻ đẹp lạ kỳ của những tấm thổ cẩm sắc phục áo Thái, khăn Phiêu, các sắc màu tự nhiên đan vào nhau, dệt vào nhau tổng phổ thành một hòa sắc đồng điệu ấm áp.

Thành phố Điện Biên Phủ đã thay da đổi thịt nhanh chóng. Cái tên Him Lam năm nào nay được đặt cho khu du lịch sinh thái với lối kiến trúc đậm chất Tây Bắc mà vẫn phóng khoáng hiện đại. Vào chợ Điện Biên có nhiều loại sản phẩm quí nhưng ấn tượng nhất với tôi vẫn là đặc sản “rượu ngâm sâu chít” được coi là “đông trùng hạ thảo” của Việt Nam. Anh bạn làm báo người dân tộc Thái đi cùng tôi giải thích: “Đây là loại côn trùng sống trong thân cây chít, để biết cây nào có sâu chít, người thu hái sẽ lựa chọn những cây có dấu hiệu bệnh không thể ra hoa (đó chính là cây bị ấu trùng ký sinh). Người dân bắt sâu chít vằng cách “chẻ” đôi ngọt chít để moi sâu ra. Những con chít tươi rói có màu trắng sữa căng mộng dài khoảng 35mm. Người thu hoạch tìm những cây chít bị cụt ngọn, cắt ngang thân ở phía trên khoảng 50- 60cm. Sâu chít có vị ngọt, tính ôn. Rượu ngâm lâu sẽ thấy lớp chất béo nổi lên vàng sánh. Thật ra con sâu chít là trứng của bướm trắng. Ban đầu nó chỉ nhỏ tí tẹo như con muỗi. Khi ăn hết nõn hoa cây chít thì sâu béo tròn căng mọng tươi roi rói.

Tạm biệt thành phố Điện Biên Phủ, chúng tôi được biết một tin vui là HĐND tỉnh Điện Biên trong phiên họp ngày 31/3/2014 đã quyết định đổi tên đường 7/5 thành đường Võ Nguyên Giáp - vị đại tướng huyền thoại. Đây là con đường đẹp nhất, có qui mô lớn nhất địa bàn thành phố đi qua nhiều điểm di tích quần thể chiến trường Điện Biên Phủ như: Trung tâm đề kháng Him Lam, tượng đài chiến thắng Điện Biên Phủ, nghĩa trang liệt sĩ A1, Bảo tàng chiến thắng. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã an giấc ngàn thu, nhưng trong dòng chảy của Điện Biên ngày hôm nay, Người vẫn sống, bất tử với thời gian.