Thực trạng, nguy cơ nhiễm HIV/AIDS và các đáp ứng tại Hà Tây

Từ thực trạng, trong khuôn khổ Dự án Dự phòng và chăm sóc HIV/AIDS tại Việt Nam (hợp tác giữa chính phủ Việt Nam và Hoa Kỳ), đề tài nghiên cứu nhằm mục tiêu:

1. Mô tả tình hình, nguy cơ nhiễm HIV/AIDS ở Hà Tây;

2. Mô tả thái độ của cộng đồng và các dịch vụ dự phòng HIV/AIDS hiện có. Từ đó đề xuất chương trình/kế hoạch can thiệp phù hợp.

1. Phương pháp nghiên cứu

Sử dụng phương pháp đánh giá và đáp ứng nhanh (phương pháp định tính), thông tin có được từ nhiều nguồn khác nhau, thông qua các kỹ thuật:

- Thu thập số liệu thứ cấp từ 79 mẫu biểu, các tài liệu sẵn có của địa phương. Số liệu này được sử dụng để mô tả tình hình và chiều hướng các biến số nghiên cứu.

- 04 cuộc phỏng vấn sâu, 7 cuộc thảo luận nhóm tập trung và 1 cuộc thảo luận bàn tròn với người biết nhiều thông tin đã được thực hiện. Những thông tin này dùng để mô tả thái độ của cộng đồng và phiên giải số liệu sẵn có.

2. Kết quả và nhận xét

2.1. Tình hình, nguy cơ nhiễm HIV/AIDS ở Hà Tây

Kể từ ca nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện tại Hà Tây tháng 12/1996, đến hết năm 2003 toàn tỉnh đã có 1.100 trường hợp nhiễm HIV/AIDS, trong đó 80 người đã chuyển sang giai đoạn AIDS và trên 50 người đã chết do AIDS, cả 14 huyện, thị và 120/325 xã, phường, thị trấn đã có người nhiễm HIV/AIDS. Số trường hợp nhiễm  HIV/AIDS được phát hiện ngày một tăng, năm sau cao hơn năm trước theo cấp số nhân, nhất là từ năm 2000 đến nay. Riêng năm 2003 đã phát hiện thêm 428 trường hợp nhiễm mới. Trong số nhiễm toàn tỉnh, phân bố tập trung chủ yếu ở nam giới (89,7%), do TCMT (85,4%) và ở nhóm tuổi trẻ 20-29 (66,3%); địa phương có người nhiễm HIV/AIDS cao nhất là Ba Vì với 110 trường hợp (do dân đi đào đãi vàng, làm than thổ phỉ và buôn bán vùng biên), tiếp đến thị xã Hà Đông, thị xã Sơn Tây, rồi đến ứng Hoà Chương Mỹ....Số bệnh nhân AIDS đến điều trị tại khoa lây 2 bệnh viện: Bệnh viện Đa khoa tỉnh và Bệnh viện Khu vực Sơn Tây tăng nhanh, do Hà Tây có 11 cơ sở là các Trung tâm 05, 06, trại tạm giam, trại giam, trại giáo dưỡng của tỉnh, của thành phố Hà Nội và của Bộ Công an, Quân đội đóng trên địa bàn tỉnh, mà tại các cơ sở đó người nhiễm HIV và bệnh nhân AIDS ngày càng nhiều (năm 1997 có 2 bệnh nhân, 1998: 11, 1999: 19, 2000: 26, 2001: 31, 2002: 61 và 2003 tăng lên 218 bệnh nhân).

Theo báo cáo của các ban ngành và kết quả thu được từ các cuộc phỏng vấn sâu, thảo luận nhóm cho thấy, quần thể có nguy cơ nhiễm HIV/AIDS chủ yếu ở Hà Tây hiện nay là:

¡ Nhóm nghiện chích ma túy

Theo số liệu của Công an tỉnh và Sở LĐ-TB-XH, đến hết năm 2003 Hà Tây có 2.211 đối tượng NMT có hồ sơ quản lý và có khoảng 1.000 đối tượng nghi nghiện; 223/325 xã có người nghiện, 71% người nghiện ở độ tuổi từ 18 - 25, 82,7% là TCMT, có nhiều đối tượng chích chung BKT là con đường chủ yếu dẫn đến nhiễm HIV/AIDS tại tỉnh. Theo kết quả giám sát trọng điểm năm 2001 tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm TCMT tại cộng đồng là 10,56%, năm  2002: tỷ lệ này là 15,85%. Trong nhóm TCMT đang quản lý tại trại tạm giam, trung tâm 05, 06: năm 2001 tỷ lệ hiện nhiễm HIV là 12,42%, năm 2002 tỷ lệ này là 12,13%.  Năm 2003 tỷ lệ  hiện nhiễm HIV trong nhóm TCMT chung (Cả Trung tâm 05-06 và cộng đồng) là 25%.

¡ Nhóm gái mại dâm

Theo báo cáo của Sở LĐ-TB-XH, toàn tỉnh hiện có 114 đối tượng hành nghề mại dâm là người Hà Tây có hồ sơ quản lý. Tuy nhiên, còn có gần 1.000 nữ tiếp viên làm việc tại các cơ sở dịch vụ, giải trí (hầu hềt hết ở các tỉnh khác đến) có biểu hiện hoạt động mại dâm. Kết quả giám sát trọng điểm, năm 2001: tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm GMD là1,88%, năm 2002: 2,41% và năm 2003 đã tăng lên 8,43%.

Qua các số liệu cho thấy tỷ lệ GMD nhiễm HIV và hình thái nhiễm HIV qua đường tình dục tại Hà Tây có chiều hướng gia tăng. Đặc biệt, có tình trạng lây chéo giữa 2 nhóm, GMD sử dụng ma tuý và số TCMT quan hệ tình dục không an toàn với GMD (qua báo cáo giám sát trọng điểm và thông tin từ thảo luận nhóm).

Tỷ lệ hiện nhiễm HIV còn tương đối thấp trong các nhóm đối tượng khác: nhóm bệnh nhân lao 1,89%; bệnh nhân STD 3,7%; phụ nữ trước đẻ 0,47%; nhóm tân binh 0,66%; người cho máu 0,1% (Kết quả giám sát trọng điểm năm 2003).

2.2. Các điểm nóng về ma tuý và mại dâm 

Theo báo cáo của Sở LĐ-TB-XH tỉnh, tính đến hết năm 2003 Hà Tây có 2.111 đối tượng NMT có hồ sơ quản lý, thực tế số này còn cao hơn, ở 223/325 xã, phường có người NMT. Số GMD có hồ sơ quản lý là 114, trên 80 xã, phường có các tụ điểm biểu hiện hoạt động mua bán dâm. Toàn tỉnh có 33 nhà nghỉ, 17 nhà trọ, 227 quán Karaoke, 29 điểm thư giãn gội đầu, 14 điểm massage, 15 điểm tắm nóng lạnh và 125 các quán cà phê các loại với 957 lao động, đa phần là người từ tỉnh khác về làm việc.

Qua báo cáo của Sở LĐ-TB-XH, Công an tỉnh, cũng như kết quả các cuộc thảo luận nhóm cho thấy có 8 huyện, thị trọng điểm về ma tuý là: Ba Vì, thị xã Hà Đông, Sơn Tây, huyện ứng Hoà, Thường Tín, Chương Mỹ, Thanh Oai, Phúc Thọ. Trong đó nổi bật là các địa bàn chạy dọc theo các tuyến đường buôn bán và vận chuyển ma tuý từ Tây Bắc, Hoà Bình (qua đường số 6); từ Nghệ An, Hà Tĩnh (theo quốc lộ 1A) và từ Sơn La, Yên Bái, Lào Cai (qua đường 32) về Hà Nội... Qua điều tra cho thấy, các điểm chích ma tuý không cố định mà các đối tượng thường xuyên di chuyển, thay đổi địa bàn hoặc tập trung tại một số vùng giáp ranh như Hà Tây - Hà Nội, giáp ranh giữa các huyện như Trung Hà (Ba Vì), Vạn Phúc (Hà Đông). Tại đây, chúng thường tụ tập trong các góc bệnh viện, bờ sông, bến tàu, quán cà phê, phòng Karaoke hoặc tại các cánh đồng, bụi rậm để tiêm chích. ở đó, đối tượng nghiện thường thực hiện hành vi tiêm chích rất nhanh rồi bỏ đi nơi khác để tránh sự phát hiện của công an. 

Do Hà Tây là tỉnh giáp Hà Nội nên các hoạt động mại dâm tương đối phức tạp, có sự giao thoa giữa 2 tỉnh và các vùng. Kết quả thảo luận nhóm và phỏng vấn sâu cho thấy: ngoài tiếp viên nhà hàng, khách sạn, nhà trọ, quán Karaoke, massage tại thị xã và thị trấn đã xuất hiện các điểm mại dâm ở các vùng nông thôn. Đặc biệt, Hà Tây là nơi có nhiều danh lam, thắng cảnh, khu nghỉ mát, khu vui chơi giải trí lại gần Hà Nội nên rất thuận tiện cho việc du lịch, dã ngoại của thanh thiếu niên (kèm theo đó là các dịch vụ phát triển) làm cho công tác quản lý khá phức tạp. Những địa bàn có nhiều GMD hoạt động là thị xã Hà Đông (khu giáp ranh với Phùng Khoang - Hà Nội, khu Vạn Phúc, Đường 70, Đường Thanh Bình, Ba La, khu vực trước H21); thị xã Sơn Tây (khu ngã ba Quân y viện 105, Xuân Khanh, dọc đường 21); Chương Mỹ (ngã ba Xuân Mai, dọc đường 21 và dọc đường 6) và một số địa bàn khác: Biên Giang (Thanh Oai), Hương Sơn (Mỹ Đức), Kim Chung (Hoài Đức), Cầu Giẽ (Phú Xuyên)...

2.3. Thái độ của cộng đồng về dự phòng lây nhiễm HIV/AIDS

Kết quả các cuộc thảo luận nhóm và phỏng vấn sâu cho thấy: chính quyền, các ban ngành, đoàn thể và cộng đồng đều xác định việc phòng chống HIV/AIDS là việc làm cần thiết nhưng lâu dài. Các hoạt động can thiệp giảm tác hại như tư vấn, xét nghiệm HIV tự nguyện; tiếp cận cộng đồng/giáo dục đồng đẳng; triển khai khám, điều trị và chăm sóc bệnh nhân AIDS tại cộng đồng có sự phối hợp giữa y tế và các ban ngành, đoàn thể với sự hỗ trợ của chính quyền.

Quan điểm của lãnh đạo Sở LĐ-TB-XH và Chủ tịch Hội LHPN tỉnh cũng đều đồng tình thực hiện tính sẵn có, dễ tiếp cận với BCS và BKT để ngăn chặn tình trạng lây nhiễm HIV đang ngày càng gia tăng trong các nhóm có hành vi nguy cơ cao và đe doạ cho cộng đồng, mặc dù xét về một góc độ nào đó là trái với phong tục và truyền thống đạo đức của nhân dân ta. Tuy nhiên vẫn còn các ý kiến khác nhau về các biện pháp dự phòng nhạy cảm như tăng tính sẵn có của BKT và BCS cho các đối tượng có nguy cơ cao.
Qua thảo luận nhóm với cán bộ công an tỉnh cho thấy: Ngành công an mới chỉ tán thành chương trình cung cấp BCS tại khách sạn, nhà hàng và các điểm vui chơi giải trí, còn với đảm bảo tính sẵn có của BKT thì chưa đồng ý vì như vậy là khuyến khích sử dụng ma tuý.

Nhóm nhân viên bán thuốc cho biết: nhu cầu mua BKT của các đối tượng TCMT rất cao, các đối tượng này thường mua ở các cửa hàng quen, hoặc ổ tiêm chích, một số đối tượng không có tiền đến xin BKT tại các của hàng thuốc. Các nhân viên bán thuốc sẵn sàng bán BKT cho người nghiện. Tuy nhiên, tất cả đều nói rằng chỉ bán đến 22h (không nhà thuốc nào tán thành việc bán thêm giờ). Để đảm bảo tính sẵn có của BKT vào các giờ đêm khuya, đa phần nhóm này cho rằng nên triển khai bán tại các quầy của phòng khám bệnh viện, hoặc quầy thuốc ở bệnh viện vì họ vừa phải phục vụ bệnh nhân và có thể bán cho các đối tượng này.

2.4. Các dịch vụ đã triển khai tại địa phương

- Tư vấn xét nghiệm tự nguyện, 1 địa điểm (bắt đầu từ 1998) tại TTYT Dự phòng.
- Nhóm Bạn giúp bạn: 1 nhóm tại thị xã Hà Đông hoạt động từ 1998 gồm 20 người NCMT trong đó có cả đối tượng nhiễm HIV, hoạt động bằng nguồn kinh phí của UBPC AIDS của tỉnh.
- Điều trị lao: có 1 trạm chuyên khoa lao của tỉnh, 2 khoa lao của 2 bệnh viện tỉnh và mạng lưới chống lao ở 14 huyện, thị, 325 xã, phường.
- Điều trị STD: có 1 trạm chuyên khoa của tỉnh, 2 khoa trong 2 bệnh viện tỉnh và mạng lưới ở 14 huyện, thị.
- Quản lý, tư vấn và chăm sóc bệnh nhân tại cộng đồng: ở 100% số xã có bệnh nhân nhiễm HIV/AIDS.
- Xây dựng mạng lưới phòng chống HIV/AIDS ở 14 huyện, thị và 325 xã, phường trong đó có 70 xã có chuyên trách thực hiện giám sát trọng điểm.
- Trung tâm cai nghiện của tỉnh có sức chứa 300 đối tượng.
- Chương trình tiếp cận BCS: được triển khai từ năm 2002 tại thị xã Hà Đông và Sơn Tây.
- Chương trình huỷ BKT được thực hiện ở các bệnh viện trong tỉnh.
- 2 tổ điều trị AIDS tại khoa lây 2 bệnh viện tỉnh, mỗi tổ hiện có 12 giường bệnh nhưng luôn trong tình trạng quá tải. Số bệnh nhân AIDS đến khám và điều trị tại đây hầu hết là phạm nhân ở các trại giam.
- Xét nghiệm giám sát trọng điểm HIV được thực hiện từ năm 2001 tại TTYT Dự phòng.
- Quản lý, giáo dục và truyền thông cho các đối tượng có hành vi lây nhiễm cao.
Các chương trình trên vẫn đang được triển khai thực hiện nhưng do nguồn kinh phí hạn chế nên hiệu quả hoạt động của các chương trình chưa được cao.

3. Kết luận

¡ Kể từ ca nhiễm HIV đầu tiên được phát hiện tại Hà Tây tháng 12/1996, đến hết năm 2003 toàn tỉnh đã có 1.100 trường hợp nhiễm HIV/AIDS. Số trường hợp nhiễm HIV/AIDS được phát hiện ngày một tăng, năm sau cao hơn năm trước theo cấp số nhân, nhất là từ năm 2000 đến nay. Phân bố số nhiễm tập trung chủ yếu ở nam giới (89,7%), do TCMT (85,4%) và ở nhóm tuổi trẻ 20-29 (66,3%); địa phương có người nhiễm HIV/AIDS cao nhất là Ba Vì, tiếp đến thị xã Hà Đông, thị xã Sơn Tây, rồi đến ứng Hoà Chương Mỹ....Đến hết năm 2003 Hà Tây có 2.211 đối tượng NMT có hồ sơ quản lý và có khoảng 1.000 đối tượng nghi nghiện; 223/325 xã có người nghiện, 71% người nghiện ở độ tuổi từ 18 – 25, 82,7% là TCMT, có nhiều đối tượng chích chung BKT, đây là con đường chủ yếu dẫn đến nhiễm HIV/AIDS tại Hà Tây. Kết quả giám sát trọng điểm cho biết tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm TCMT là 25% (năm 2003). Hiện nay, toàn tỉnh có 114 đối tượng hành nghề mại dâm là người Hà Tây có hồ sơ quản lý. Tuy nhiên, còn có gần 1.000 nữ tiếp viên làm việc tại các cơ sở dịch vụ, giải trí (hầu hềt hết ở các tỉnh khác đến) có biểu hiện hoạt động mại dâm. Tỷ lệ hiện nhiễm HIV trong nhóm GMD là 8,43% (năm 2003).

¡ Mặc dù chính quyền, các ban ngành, đoàn thể và cộng đồng đều xác định rõ trách nhiệm trong việc phòng chống HIV/AIDS. Các hoạt động can thiệp giảm tác hại có sự phối hợp giữa y tế và các ban ngành, đoàn thể với sự hỗ trợ của chính quyền các cấp được các nhà lãnh đạo chấp nhận. Tuy nhiên vẫn còn các ý kiến khác nhau về các biện pháp dự phòng nhạy cảm như tăng tính sẵn có của BKT và BCS cho các đối tượng có nguy cơ cao, các chương trình can thiệp còn nhỏ lẻ, rời rạc, chưa nhận được sự hưởng ứng mạnh mẽ của cộng đồng, chưa có sự đồng thuận giữa chính sách pháp luật với chính sách y tế cộng cộng về các biện pháp giảm tác hại nên hiệu quả còn nhiều hạn chế, chưa đủ để thay đổi hành vi trong nhóm nguy cơ cao, dịch HIV/AIDS tại Hà Tây vẫn tiếp tục tiến triển với tốc độ nhanh.

4. Kiến nghị

¡ Cần có sự đồng thuận cao giữa các ban ngành trong các chương trình giảm tác hại đặc biệt là vai trò của ngành công an trong dịch vụ hỗ trợ tạo tính sẵn có của BKT và BCS.
¡ Sử dụng triệt để nguồn lực của địa phương cùng ngân sách trong chương trình phòng chống AIDS Quốc gia với tranh thủ tối đa sự trợ giúp của các dự án đang và sẽ hoạt động trên địa bàn Hà Tây thực hiện các giải pháp kỹ thuật sau:

- Nâng cao chất lượng các dịch vụ xét nghiệm, tư vấn HIV miễn phí trên cơ sở sẵn có tại TTYT Dự phòng, tiếp tục cải tiến để nâng cao hiệu quả hoạt động của Trung tâm này, sau đó sẽ triển khai mở rộng tại thị xã Sơn Tây và một số huyện trọng điểm.

- Tăng cường chất lượng khám và điều trị HIV/AIDS ở các cơ sở y tế: đào tạo cán bộ, cung cấp trang thiết bị, thuốc men, cơ sở vật chất phục vụ người bệnh, trước hết tập trung củng cố cho 2 khoa Truyền nhiễm của 2 bệnh viện.

- Hỗ trợ kinh phí, kỹ thuật, phương tiện để tổ chức và nâng cao năng lực quản lý, tư vấn và chăm sóc người nhiễm HIV/AIDS ở các trung tâm y tế huyện và cộng đồng.

- Xây dựng chương trình giáo dục sức khỏe và tư vấn cho các nhóm nguy cơ cao: TCMT, GMD, những đối tượng lao động tự do, buôn bán đường dài và các nhóm người đi làm ăn ở các nơi có các tệ nạn xã hội, đào đãi vàng, khai thác than, xây dựng, buôn bán ở biên giới...

- Thành lập sớm các nhóm giáo dục đồng đẳng/tiếp cận cộng đồng, trước mắt ở thị xã Hà Đông và Sơn Tây sau đó mở rộng đến một số địa bàn trọng điểm như ngã 3 Xuân Mai, Hoà Lạc, Vân Đình...cho các nhóm TCMT và GMD, đào tạo trang bị các kiến thức tư vấn cho họ, nâng cao năng lực hoạt động của các nhóm. Triển khai chương trình hỗ trợ nhằm tạo ra tính sẵn có của BKT và BCS thông qua các nhóm tiếp cận cộng đồng bằng nhiều hình thức và địa điểm thích hợp: các nhà hàng, khách sạn, hiệu thuốc ở các bệnh viện....

 

Theo Ths Trần Quốc Hùng, PGS. TS. Lưu Thị Minh Châu, ThS. Lê Thanh Sơn; BS. Hoàng Thị Minh (Tạp chí DS&PT, số 10/2004, Website Tổng cục DS-KHHGĐ)