Thuốc tránh thai khẩn cấp

 

Tránh thai khẩn cấp là gì?

Tránh thai khẩn cấp hay còn gọi là tránh thai sau giao hợp là biện pháp sử dụng hoóc-môn tránh thai thông thường với liều cao nhằm ngăn ngừa có thai sau một lần giao hợp, khi người phụ nữ không dùng biện pháp tránh thai thông thường nào. Khi các hoóc-môn tránh thai được sử dụng với liều cao trong vòng 72 giờ sau khi giao hợp không được bảo vệ tránh thai, các hoóc-môn này có thể ngăn ngừa thai nghén.

 

Tất cả các hoóc-môn tránh thai, tuỳ theo được sử dụng vào thời điểm nào của vòng kinh sẽ có tác dụng khác nhau như: làm chậm lại hay ngăn ngừa sự rụng trứng, ngăn cản sự thụ tinh hay ngăn cản trứng đã thụ tinh làm tổ trong buồng tử cung. Theo như định nghĩa của các tổ chức y học (kể cả Tổ chức Y tế Thế giới-WHO) thì chỉ khi trứng đã thụ tinh bắt đầu làm tổ trong buồng tử cung, thai nghén mới thật sự bắt đầu. Điều này vô cùng quan trọng ở các xã hội mà ở đó phá thai vẫn là bất hợp pháp nên cần phải làm rõ là tránh thai khẩn cấp không phải là phá thai sớm. Tránh thai khẩn cấp không làm cho thai nghén bị sẩy, một khi trứng đã thụ tinh đã làm tổ trong buồng tử cung. 

Phương pháp tránh thai khẩn cấp bằng hoóc-môn do thày thuốc người Canada tên là Albert Yuzpe thực hiện vào đầu thập kỷ 1970, bằng cách sử dụng viên thuốc tránh thai kết hợp thông thường với liều cao. Cũng vào khoảng thời gian đó, người ta nghiên cứu độ an toàn và tính hiệu quả của tránh thai khẩn cấp bằng progestin đơn thuần (levonorgestrel, LNG), và cũng thấy có hiệu quả như phương pháp Yuzpe. Cả hai phương pháp tránh thai khẩn cấp này bao gồm 2 lần uống thuốc trong vòng 72 giờ sau khi giao hợp không có bảo vệ. Do lượng hoóc-môn chỉ dùng trong một thời gian ngắn nên tuy dùng với liều cao, nhưng cũng không có hại cho người sử dụng.

 

Do đó, có thể nói hầu như không có chống chỉ định khi dùng biện pháp này. Tuy nhiên, biện pháp tránh thai khẩn cấp bằng hoóc-môn cũng có các tác dụng phụ. Với thuốc tránh thai loại kết hợp thường gặp các tác dụng phụ như : buồn nôn (50% người dùng), nôn (20%), một số ít thấy căng vú, mệt mỏi hay nhức đầu giống như khi dùng thuốc tránh thai thông thường khi uống hàng ngày. Với levonorgestrel (LNG) các tác dụng phụ nói trên ít gặp hơn. 

Công thức thuốc tránh thai khẩn cấp  

 

Phương pháp Yuzpe, sử dụng các viên thuốc tránh thai kết hợp, có chứa cả hai hoóc-môn ethinylestradiol (EE) và levornorgestrel (LNG). Do các loại viên thuốc tránh thai kết hợp khác nhau có hàm lượng ethinylestradiol và levonorgestrel khác nhau, nên chú ý khi sử dụng phải đảm bảo đủ hàm lượng mới có kết quả tránh thai.

Thí dụ:

· Với loại viên tránh thai kết hợp chứa 50 mcg ethinylestradiol (EE) và 250 mcg levonorgestrel (LNG) như: Neogynon, Noral, Nordion, và Ovran. Uống liều thứ nhất 2 viên, càng sớm càng tốt trong vòng 72 giờ sau giao hợp không được bảo vệ.  Liều thứ hai 2 viên, sau liều thứ nhất 12 giờ.

· Nếu là loại viên thuốc tránh thai kết hợp chứa 30mcg EE 150 mcg LNG (như: Microgynon, Nordette, và Regevidon), thì cũng uống như trên, nhưng mỗi lần 3 viên.

Phương pháp sử dụng Levonorgestrel (LNG) đơn thuần:

· Nếu là thuốc có chứa 750 mcg levonorgestrel (Postinor): liều thứ nhất uống 1viên, càng sớm càng tốt, trong vòng 72 giờ đầu sau giao hợp không có bảo vệ. Liều thứ hai 1 viên sau liều thứ nhất 12 giờ.

· Nếu viên thuốc chỉ chứa 30mcg levonorgestrel (thí dụ Microlut, Microval, và Norgeston), cách uống như trên nhưng mỗi lần uống 25 viên.

· Nếu loại thuốc chứa 75 mcg levonorgestrel (như Ovrette), cũng uống như trên, mỗi lần 20 viên.

Hiểu biết về tránh thai khẩn cấp  

 

Tuy biện pháp tránh thai khẩn cấp có hiệu quả ngừa thai cao, an toàn và sử dụng đơn giản, nhưng nó không được biết đến một cách rộng rãi. Ngay như ở Mỹ, một cuộc điều tra năm 2000 cho thấy 51% phụ nữ trong độ tuổỉ 18-44 chỉ biết láng máng là có một biện pháp tránh thai nào đó mà phụ nữ có thể dùng sau khi giao hợp vài ngày. Một số ít người khác có biết đến biện pháp này nhưng lại không chắc thuốc có bán ở Mỹ không và có cần phải có đơn thuốc khi mua hay không. 

Một số nghiên cứu khác lại cho thấy phụ nữ Mỹ vẫn còn nhầm lẫn giữa tránh thai khẩn cấp và phá thai bằng thuốc Mifepristone (RU.486). 

Không riêng gì phụ nữ, ngay cả các thày thuốc chuyên khoa sản-phụ của Mỹ đa số cũng không thường xuyên trao đổi về biện pháp này với khách hàng trong khi tư vấn. Trong thực hành, nhiều thày thuốc đã không đưa biện pháp tránh thai khẩn cấp vào cùng với các dịch vụ thường xuyên của họ. Hội Sản phụ khoa Mỹ đã phải kêu gọi các hội viên của mình tham gia tích cực hơn trong việc phổ biến và cung cấp biện pháp này. Hội tin rằng sẽ có thể giảm đi một nửa số trường hợp thai nghén ngoài ý muốn ở Mỹ nếu như hầu hết phụ nữ biết đến biện pháp này cũng như các thày thuốc tham gia cung cấp biện pháp đó. 

Làm gì để phổ biến biện pháp tránh thai khẩn cấp?

Vì biện pháp tránh thai khẩn cấp chỉ có hiệu quả nếu sử dụng trong phạm vi 72 giờ sau giao hợp không được bảo vệ, và đăc biệt có hiệu quả cao hơn nếu được sử dụng trong vòng 24 giờ đầu. Do vậy muốn cho biện pháp này phát huy hiệu quả, cần phải làm sao cho biện pháp sẵn có một cách rộng rãi, và bất cứ lúc nào cũng có thể đáp ứng nhanh nhất cho người sử dụng khi có yêu cầu. 

Ở các nước mà việc mua thuốc tránh thai khẩn cấp cần phải có đơn thuốc như ở Mỹ, người ta cũng đã phải có giải pháp thích hợp để làm cho biện pháp dễ tiếp cận hơn và đáp ứng kịp thời hơn như: cấp sẵn đơn cho phụ nữ khi cần chỉ việc đi mua, hay bằng cách kê đơn qua điện thoại. Nhưng người ta cũng phải thừa nhận rằng tốt nhất là bỏ các thủ tục nói trên để các của hàng thuốc có thể bán thuốc mà không phải có đơn. Nước Pháp rất thoáng trong việc làm cho thuốc tránh thai khẩn cấp được đễ dàng sẵn có cho những ai cần đến.

 

Tháng 5/1999 khi thuốc tránh thai khẩn cấp xuất hiện trên thị trường, chỉ sau một tháng Pháp đã bỏ qui định mua thuốc phải có đơn cho loại thuốc này. Hơn nữa chính phủ Pháp còn thanh toán 65% tiền thuốc trên bằng bảo hiểm y tế, và thuốc được cấp miễn phí tại các phòng khám KHHGĐ. Năm 2002 Pháp cấp thuốc tránh thai khẩn cấp miễn phí cho vị thành niên tại các của hàng thuốc và không cần sự cho phép của cha mẹ. Các quầy thuốc còn được yêu cầu phải tư vấn về các biện pháp tránh thai thông thường khi cấp phát thuốc tránh thai khẩn cấp cho các thiếu nữ. Do vậy mà Pháp có tỷ lệ phá thai tương đối thấp trên thế giới với 12 phần nghìn phụ nữ 14-44 tuổi. 

Lợi ích của tránh thai khẩn cấp 

 

Theo số liệu của Tổ chức Y tế thế giới, hàng năm trên thế giới có từ 40 đến 60 triệu lượt phá thai, trong đó 20 triệu lượt đã được tiến hành trong điều kiện không an toàn. Điều này chứng tỏ nhu cầu chưa được đáp ứng về tránh thai còn cao. Chắc chắn trong số phá thai nói trên, thai nghén ngoài ý muốn chiếm tỷ lệ đáng kể.

Theo một điều tra mới đây của Mỹ, tránh thai khẩn cấp đã góp phần đáng kể trong việc giảm tỷ lệ phá thai trong năm 2000-2001. Nghiên cứu này cho thấy riêng năm 2000, ở Mỹ đã tránh được 51.000 trường hợp phá thai do đã sử dụng biện pháp tránh thai khẩn cấp, và tránh thai khẩn cấp đã đóng góp 43% cho mức giảm tổng tỷ suất phá thai trong thời kỳ 1994-2000.

Như đã nói ở trên, việc phổ biến biện pháp tránh thai khẩn cấp và tạo điều kiện thuận lợi cho người dùng đã góp phần làm cho nước Pháp có tỷ lệ phá thai vào loại thấp trên thế giới.

Phổ biến biện pháp tránh thai khẩn cấp có “vẽ đường cho hươu chạy” không?

Ở Mỹ, nghiên cứu cho thấy vị thành niên có hoạt động tình dục thì cũng không quan hệ tình dục thường xuyên như các phụ nữ lớn tuổi hơn và có gia đình. Ngoài ra người ta cũng nhận thấy có đến 25% vị thành niên không sử dụng biện pháp tránh thai khi quan hệ tình dục lần đầu, và nhiều vị thành niên cảm thấy khó khăn khi phải uống thuốc tránh thai thường xuyên hay dùng các biện pháp tránh thai khác như bao cao su hay màng ngăn âm đạo. Do đó,  ở Mỹ người ta cho rằng biện pháp tránh thai khẩn cấp thích hợp với các đối tượng vị thành niên đã có quan hệ tình dục.

Theo tài liệu của Tổ chức Y tế thế giới, lý do sử dụng biện pháp tránh thai khẩn cấp gồm: (1) không sử dụng biện pháp tránh thai nào (từ 46 đến 67%, tuỳ theo tác giả); (2) thất bại của biện pháp tránh thai (25 đến 48%, tuỳ theo tác giả), và (3) lý do khác (từ 7 đến 14%).

Cũng có người lo ngại rằng việc phổ biến biện pháp tránh thai khẩn cấp sẽ tạo điều kiện cho vị thành niên quan hệ tình dục nhiều hơn. Thực ra không có bằng chứng về việc này. Nghiên cứu mới đây ở Vương quốc Anh cho thấy nhóm vị thành niên đã được giảng dạy về biện pháp tránh thai khẩn cấp đã có hiểu biết hơn và không thay đổi về hành vi tình dục của họ khi so sánh với nhóm chứng không được dạy về tránh thai khẩn cấp.

Liên hệ với chương trình KHHGĐ của Việt Nam

1. Chương trình KHHGĐ của Việt Nam trong hơn ba thập kỷ qua đã có những thành công đáng kể trong việc góp phần giảm tỷ lệ sinh và tăng tỷ lệ sử dụng các biện pháp tránh thai. Nếu như cuộc Điều tra nhân khẩu-sức khoẻ lần thứ nhất năm 1988 cho thấy: tổng tỷ suất sinh (TFR) bằng 4 và tỷ lệ sử dụng tránh thai (CPR) bằng 53%, thì cuộc Điều tra nhân khẩu-sức khoẻ năm 1997 cho thấy tổng tỷ suất sinh chỉ còn 2,7 và tỷ lệ sử dụng tránh thai tăng lên là 75%. Chương trình KHHGĐ không chỉ thành công về số lượng mà chất lượng dịch vụ tránh thai cũng tăng lên, thể hiện qua tỷ lệ sử dụng các biện pháp tránh thai có hiệu quả tăng lên (chiếm 59% số người sử dụng tránh thai, theo Điều tra năm 1997), và đã đưa thêm thuốc tiêm tránh thai (DMPA) vào chương trình quốc gia.

2. Bên cạnh thành công nói trên, tỷ lệ nạo phá thai của Việt Nam vẫn còn thuộc loại cao trên thế giới. Tỷ lệ nạo phá thai cao phản ảnh tình trạng thai nghén ngoài ý muốn còn cao, và tỷ lệ này lại gián tiếp cho thấy chất lượng chương trình KHHGĐ chưa thật tốt trong việc đáp ứng nhu cầu tránh thai cũng như giúp các cặp vợ chồng sử dụng các biện pháp tránh thai có hiệu quả hơn. Mặc dù nạo phá thai ở Việt Nam rất thuận tiện và tương đối an toàn, tuy nhiên nạo, phá thai bằng thủ thuật vẫn không lợi cho sức khoẻ phụ nữ và người ta vẫn còn e ngại nguy cơ nhiễm khuẩn do thủ thuật nạo phá thai gây ra. Gần đây, phá thai bằng thuốc đã được nghiên cứu cho thấy kết quả phá thai cao, an toàn và giúp người phụ nữ tránh khỏi nguy cơ nhiễm khuẩn do thủ thuật có thể gây ra. Tránh thai khẩn cấp sẽ góp phần làm tăng sự lựa chọn của người dùng trong các tình huống đặc biệt như giao hợp không được bảo vệ, rách hay tuột bao cao su, hoặc nạn nhân bị cưỡng ép tình dục/bị hiếp hay nhóm vị thành niên tuy đã có hoạt động tình dục nhưng không quan hệ tình dục thường xuyên.

3. Từ nhiều năm nay, thuốc tránh thai khẩn cấp loại chỉ chứa progestin- Levonorgestrel, đã có tại Việt Nam với biệt dược Postinor. Thông tin thu lượm được cho thấy cả người mua (thường là các nam nữ thanh niên chưa có gia đình) và cả người bán thuốc (ít khi dược sĩ trực tiếp bán) chưa hiểu biết đúng đắn về thuốc tránh thai khẩn cấp. Họ thường nhầm lẫn biện pháp này với các thuốc tránh thai thông thường khác. Chương trình KHHGĐ quốc gia chưa chú ý đến biện pháp này, nên chưa có hướng dẫn hay khuyến khích việc sử dụng.

4. Chúng ta chưa có thông tin đầy đủ về các nguyên nhân dẫn đến các trường hợp có thai ngoài ý muốn nói chung và những trường hợp có thai ngoài ý muốn đã kết thúc bằng phá thai. Theo kinh nghiệm của nước ngoài cho thấy, việc phổ biến rộng rãi biện pháp tránh thai khẩn cấp có thể góp phần giảm tỷ lệ nạo, phá thai, nhất là ở nhóm tuổi vị thành niên đã có hoạt động tình dục. Nước ta là một nước có tỷ lệ nạo, phá thai nói chung thuộc loại cao trên thế giới, và trong số những người phá thai hàng năm vị thành niên chiếm tỷ lệ đáng kể.

 

Đành rằng giải pháp cơ bản vẫn là các biện pháp tránh thai hiện đại, có hiệu quả, được sẵn có ở khắp nơi và không ngừng vận động việc chấp nhận và sử dụng các biện pháp tránh thai đó. Thiết nghĩ biện pháp tránh thai khẩn cấp vẫn có thể là một giải pháp góp phần vào việc giảm bớt tỷ lệ nạo, phá thai ở nước ta và cần được chú ý đúng mức. Đây lại là một biện pháp đơn giản, không cần nhiều đến sự tham gia của nhân viên y tế.

 

Theo TS. Vũ Quý Nhân

(Website Tổng cục DS-KHHGĐ)