Tình trạng già hóa dân số: Châu Á-Thái Bình Dương và cách giải quyết

Bản báo cáo điểm lại những tác động về mặt kinh tế vĩ mô của năm 2004 và 2005 ở các nước trong khu vực do ảnh hưởng của các cú “sốc” chính là sóng thần, giá dầu mỏ tăng, sự suy yếu của đồng đô-la Mỹ và những tác động từ tốc độ tăng trưởng cao của Trung Quốc. Cùng ngày, văn phòng Điều phối viên LHQ tại Việt Nam, thay mặt ESCAP tổ chức họp báo công bố Báo cáo này. Tạp chí Dân số & Phát triển xin trích giới thiệu phần về dân số.

 

Tình trạng già hoá dân số: châu Á - Thái Bình Dương giải quyết vấn đề này thế nào?

Già hóa dân số là quá trình những người cao tuổi chiếm phần lớn hơn trong tổng số dân số, đây là một trong những sự kiện dân số đáng chú ý nhất vào cuối thế kỷ 20. Vấn đề này được tăng cường do tỷ suất chết và tỷ suất sinh giảm xuống, chủ yếu là do các điều kiện y tế đã được cải thiện và các chính sách dân số trong những năm gần đây.

Mức độ già hoá dân số trong khu vực sẽ tăng nhanh hơn trong thế kỷ 21. Số người ở độ tuổi 60 trở lên đã tăng gấp ba lần trong vòng 50 năm, từ 96 triệu năm 1950 lên đến 326 triệu năm 2000, hay 10% tổng số dân. Dự báo tỷ lệ tăng thậm chí còn nhanh hơn trong 50 năm tới, nâng tổng số người trong độ tuổi này lên trên 1,2 tỷ người vào năm 2050, gần một phần tư tổng dân số.

Về khu vực châu Á - Thái Bình Dương thì nét đặc trưng quan trọng nhất của quá độ nhân khẩu học trong nửa sau của thế kỷ chính là sự già đi nhanh chóng của những nước đang phát triển. Sự già hoá tương đối của số dân cư cao tuổi đang trở thành một nét tiêu biểu của quá trình già hoá trong khu vực. Một khía cạnh quan trọng khác của quá trình già hoá là tỷ lệ nữ trong những nhóm tuổi cao đang tăng lên.

Các chính phủ sẽ ngày càng phải chịu sức ép không chỉ là việc đặt ra các cơ chế mới nhằm giải quyết những vấn đề đang nổi lên từ việc già hoá dân số mà còn phải đảm bảo khả năng tồn tại lâu dài của các chương trình phúc lợi xã hội, đồng thời giảm thiểu những tác động tiêu cực lên nền kinh tế. Tính chất nghiêm trọng và phức tạp của những thách thức này sẽ phụ thuộc vào giai đoạn phát triển kinh tế, giai đoạn già hoá và mức độ chuẩn bị.

Vì già hoá dân số không phải là vấn đề quá độ do đó đòi hỏi chúng ta phải giải quyết quá trình già hoá này một cách kịp thời. Sự đa dạng của vấn đề này trong khu vực có nghĩa là, tuỳ thuộc vào mức độ già hoá hiện nay và theo dự báo mà các nước cần đưa ra chính sách khác nhau để giải quyết. Những thay đổi căn bản trong việc xây dựng chính sách, đặc biệt là trong hệ thống y tế và hưu trí, sẽ là cần thiết ở nhiều nước đang phát triển nhằm hạn chế những sức ép lên cung ứng dịch vụ,chi tiêu công và tiềm năng tăng trưởng nói chung của nền kinh tế. Khả năng dự báo trước quá độ nhân khẩu học với tỉ lệ chính xác tương đối cao sẽ giúp các nước có sự chuẩn bị tốt hơn nhằm đối phó với những thách thức do dân số già hoá đặt ra và làm cho nó trở thành một vấn đề có thể giải quyết được với điều kiện là các nước cần hành động đúng và kịp thời.

Giải quyết trước vấn đề già hoá dân số sẽ cho phép các nước thu được “lợi ích dân số” có được từ việc giảm tỷ suất sinh. Nó cũng mang đến một cơ hội có giới hạn về thời gian cho các nước có dân số đang còn trẻ tranh thủ những điều kiện nhân khẩu học và hưởng lợi từ việc dân số các nước khác đang già đi bằng cách sử dụng một cách có hiệu quả nguồn lực lao động trẻ. Tuy nhiên, thu nhập được lợi ích dân số có lẽ sẽ đòi hỏi phải có những chính sách phù hợp.

Những thay đổi nhân khẩu học mà các nước sẽ trải qua dường như có một ảnh hưởng lớn lên chi tiêu công, đặc biệt là về cung cấp chế độ hưu và chăm sóc y tế. Ở nhiều nước trong khu vực, chế độ lương hưu công được trả thẳng từ ngân sách nhà nước với gánh nặng tài chính ngày càng lớn. Tình trạng già hoá dân số nhanh chóng cùng với lực lượng lao động bị co lại sẽ tạo ra sức ép về chi tiêu công cho lương hưu do số lượng những người về hưu tăng lên trong khi số người đóng góp cho quỹ bảo hiểm thì lại giảm xuống. Điều này sẽ có một ảnh hưởng tiêu cực lên quĩ hưu trí nếu như chúng ta không tìm cách sửa đổi và tìm ra các giải pháp mới cho vấn đề này.

Chuyển các chế độ hưu trí không có quỹ thành các chế độ hưu trí có quỹ có thể là một giải pháp cho các chính phủ. Lợi thế của việc chuyển sang chế độ lương hưu có quỹ là nó cho phép các chính phủ giảm thiểu chi phí kinh tế của việc khôi phục lại sự ổn định ngân sách về lâu dài mặc dù có những sức ép liên quan đến việc già hoá dân số do việc điều chỉnh bị kéo dài trong suốt thời gian qua.

Cải cách lương hưu cũng có thể bao gồm: tăng việc áp dụng chế độ hưu bằng cách đưa ra những cơ chế đa dạng trong đó có một chế độ uỷ thác, được nhà nước quản lý, có lợi ích xác định với mục đích tái phân phối và cộng đồng bảo hiểm; một chế độ do tư nhân quản lý có xác định phần đóng góp từ quỹ dành cho tiết kiệm và nghỉ hưu trên cơ sở tự nguyện cho những người muốn được bảo vệ nhiều hơn khi tuổi già; trao quyền tự chủ trong việc ra quyết định cho các nhà quản lý quỹ, tạo cơ hội cải tiến các công cụ thị trường, làm cho chế độ lương hưu có thể thực hiện được trong khi nâng cao sự linh hoạt của thị trường lao động.

Một số giải pháp khác bao gồm nâng độ tuổi về hưu và xoá bỏ những hình thức khuyến khích nghỉ hưu sớm. Tác động của việc nâng độ tuổi nghỉ hưu đối với tình trạng thất nghiệp có thể, ở chừng mực nào đó, được bù đắp bằng việc thực hiện cải cách chế độ hưu cùng với cải cách thị trường lao động nhằm nâng cao sự linh hoạt của thị trường lao động.

Tình trạng già hoá dân số nhanh chóng trong khu vực, đặc biệt là sự già hoá của bộ phận dân số cao tuổi, có thể sẽ làm tăng chi tiêu công cho y tế. Điều này dẫn đến việc là bảo hiểm y tế có thể trở thành một cơ chế hiệu quả chi trả cho các nhu cầu chăm sóc sức khoẻ cho người cao tuổi. Tuy nhiên, trừ một số rất ít nước, hiện nay bảo hiếm y tế trả trước tư nhân thì hầu như chưa có ở những nước đang phát triển trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương. ở nhiều nước chi tiêu cho chăm sóc y tế được trích từ ngân sách nhà nước hoặc do chính người dân trả. Nâng cao sức khoẻ suốt cuộc đời có thể sẽ là một yếu tố chính cho một cuộc sống khỏe mạnh lúc về già.

Một tác động quan trọng của tỷ suất sinh đang giảm xuống tới mức sinh thay thế hoặc thấp hơn đó là sức ép lên gia đình trong việc chăm sóc người cao tuổi. Sự biến đổi về nhân khẩu học này có thể sẽ mang lại kết quả một mô hình gia đình 2-2-4, có nghĩa là một cặp vợ trồng trung tuổi sẽ phải hỗ trợ hai con cùng 4 bố mẹ. Mô hình gia đình như thế sẽ buộc các thế hệ hiện nay và sau này tìm cách thu xếp bằng các hình thức khác để chăm sóc bố mẹ già. Các chính sách xã hội và tài chính có thể được sử dụng để nâng cao trách nhiệm làm con trong việc chăm sóc người cao tuổi, cùng với việc nhà nước cung cấp các dịch vụ chăm sóc người già tại các cơ sở chăm sóc, trong khi tạo ra một môi trường thuận lợi cho các tổ chức cá nhân và tổ chức phi lợi nhuận cung cấp các dịch vụ như thế. Các nước có thu nhập thấp cũng có thể được khuyến khích để trở thành các trung tâm nghỉ hưu.

Nghèo bởi nhiều nguyên nhân khác nhau thường xuyên làm cho người cao tuổi phải chịu buồn phiền, và những người cao tuổi sống ở nông thôn, đặc biệt là phụ nữ cao tuổi thường có xu hướng nghèo hơn do họ hầu như không được hưởng chế độ an ninh xã hội dù chính thức hay không chính thức. Phụ nữ có xu hướng sống lâu hơn nam giới và do tốc độ đô thị hoá nhanh, lý do làm cho hầu hết các thanh niên di cư ra thành phố, đã dẫn đến việc phụ nữ cao tuổi đặc biệt là ở nông thôn phải sống một mình. Với tình hình giảm sút đã được dự báo trong tỷ số hỗ trợ tiềm năng từ 10,9% năm 2000 xuống còn 3,8% vào khoảng năm 2050, những khía cạnh nghèo của tình hình già hoá dân số có thể còn tồi tệ hơn trong những thập kỷ tới, do đó đòi hỏi phải có chế độ bảo trợ xã hội và chăm sóc người già chính thức.

Tuy nhiên, tình trạng phân biệt đối xử đối với người lao động cao tuổi, đặc biệt trong mối liên quan với việc tuyển chọn lao động, đào tạo và thăng tiến, đã làm cho người cao tuổi chịu sự kỳ thị và bị gạt ra ngoài lề xã hội. Việc xoá bỏ những thái độ kỳ thị như thế đòi hỏi cần phải có một xu hướng chấp nhận để người già có thể hoà nhập với xu thế phát triển. Việc thực hiện các kế hoạch hành động quốc gia và khu vực được xây dựng phù hợp với Chiến lược Thực hiện Khu vực Thượng Hải cho Kế hoạch Hành động Quốc tế Madrid về người cao tuổi 2002 và Kế hoạch Hành động Macao về vấn đề già hoá dân số cho khu vực châu Á - Thái Bình Dương 1999 có thể tạo ra một môi trường hỗ trợ và tạo điều kiện cho vấn đề già hoá dân số.

Vấn đề đặt ra là những cải cách về thị trường lao động phải giải quyết được những thách thức và nắm bắt được những cơ hội có được từ vấn đề già hoá dân số. Tự do hoá thị trường lao động sẽ cần phải tập trung vào tác động của việc giảm sút lực lượng lao động, sản xuất, di cư và khả năng thích ứng của những người lao động cao tuổi với môi trường lao động hiện tại. Các thị trường lao động cũng sẽ giải quyết được nhu cầu của người lao động cao tuổi, những người sẽ trở thành một bộ phận quan trọng trong lực lượng xã hội và việc tạo ra một môi trường lao động linh hoạt đáp ứng được nguyện vọng của những người lao động này có thể sẽ là những giải pháp chính sách hiệu quả đối với lực lượng lao động cao tuổi.

Những động thái dân số có tính chất lịch sử cho thấy di cư quốc tế có thể đóng một vai trò quan trọng trong việc bù đắp những hậu quả của già hoá dân số và thiếu lực lượng lao động, mặc dù nó có thể không giải quyết được vấn đề một cách hoàn diện. Thực tế rằng di cư là một hiện tượng đa quốc gia đã làm cho việc giải quyết vấn đề di cư vì lợi ích của cả nước xuất cư và nhập cư trở thành một vấn đề quốc tế. Những thoả thuận chính thức giữa các nước xuất khẩu và nhập khẩu lao động thông qua hợp tác song phương hoặc hợp tác vùng có thể có ích cho tất cả các bên vì chúng có thể giải quyết được những vấn đề thất nghiệp ở những nước xuất khẩu trong khi đáp ứng nhu cầu thiếu lao động ở những nước nhập khẩu.

Đây là thời điểm thích hợp để tìm kiếm những khả năng của việc đưa vấn đề di cư quốc tế vào trong một khuôn khổ toàn cầu nhằm đảm bảo một luồng dịch chuyển người có trật tự và tuân thủ pháp luật. Việc xem xét lại những khuôn khổ toàn cầu hiện hành chẳng hạn như Phương thức 4 của Hiệp định chung về Thương mại Dịch vụ đối với việc mở rộng quy mô của những sáng kiến như thế này về vấn đề di cư, giống như trong trường hợp của thương mại dịch vụ, có thể được coi là điểm bắt đầu.

Do các chính sách dân số những năm gần đây đã đóng một số vai trò trong động thái dân số hiện nay, chính sách dân số cũng có thể được áp dụng nhằm đảo ngược tình thế tỷ suất sinh đang bị giảm sút nhanh chóng. Một vài nước tiến hành một số bước để đưa ra những biện pháp khuyến khích như là ưu tiên về nhà ở cho các gia đình đông con và đa thế hệ, cho phép các bà mẹ đang nuôi con được làm việc theo các giờ tự chọn, các biện pháp khuyến khích về tiền mặt và tài chính, trợ cấp chăm sóc trẻ và hỗ trợ trẻ em nhiều hơn từ hệ thống thuế thu nhập. Tuy nhiên, những thay đổi này chỉ nên được thực hiện thông qua một chính sách dân số được chuẩn bị chu đáo vì một sự thay đổi nhanh những kết qủa có được từ mức sinh đẻ thấp có thể làm hỏng cuộc sống hạnh phúc của các thế hệ tương lai.

 

Theo Tạp chí DS&PT, số 4/2005, Website Tổng cục DS-KHHGĐ