Truy tìm cổ vật

Có những vụ, người dân địa phương tình cờ phát hiện đồ cổ khi đi làm nương cuốc phải; nhưng cũng có vụ, người ta sắm cả máy móc để săn tìm... Nếu các cơ quan chức năng không vào cuộc ngăn chặn và thu giữ, không biết số phận những cổ vật ấy sẽ “trôi” về đâu.

 

 

Xã Chiềng Khoa, huyện Mộc Châu phần đông là người dân tộc sinh sống. Người dân nhiều đời nay chỉ quen với cái cày, cái cuốc làm nương rẫy, phát triển nông nghiệp chứ chưa bao giờ được nhìn thấy cổ vật và nghe nói về giá trị của nó. Chỉ khi có người từ miền xuôi lặn lội lên đây săn tìm, vung tiền thuê người dân đào bới rồi tìm thấy đồ cổ thì người dân trong xã mới “tá hoả” khi hiểu ra rằng những vật dụng đã cũ kỹ “rách nát” tìm thấy mà người ta hay gọi là đồ cổ có giá trị ở ngay ruộng của mình, trên đất mình cả trăm năm nay bỗng nhiên bị người khác “cướp” mất.

 

Sự việc gây xôn xao dư luận được bắt đầu vào cuối tháng 2/2009, từ đâu xuất hiện 2 người đàn ông mang theo chiếc máy rò kim loại có mặt tại bản Khoòng Thái II, xã Chiềng Khoa. Họ trú tại nhà ông Ngần Văn Đại ở bản nên người ta biết 2 người đàn ông lạ này tên là Lập và Bốn, người dưới xuôi. Hàng ngày, 2 người này cùng ông Đại thường lân la, dò hỏi người dân trong bản về địa điểm có kim loại dưới lòng đất để dò tìm vì họ biết “nơi đây đã từng có nhiều người đào được đồng và trống đồng thời xưa”. Và chỉ mất 2 ngày lang thang tìm kiếm, họ đã nhanh chóng xác định được vị trí có kim loại. Đó là một gò đồi gần khu vực ruộng Na Hé trồng lúa nước của gia đình ông Lò Văn Bộ.

 

Trống đồng cổ trưng bày tại Bảo tàng Sơn La. (Ảnh: TG)

 

Cuộc đào tìm được tiến hành lập tức với sự tham gia của một số người dân trong bản do ông Đại thuê. Gần chục người đàn ông dùng xà beng, cuốc xẻng đào bới. Đào gần 1 ngày, đến độ sâu cách mặt đất 1,2m thì hiện ra một mặt trống hình tròn đã rách. Một số đồ vật tiếp theo ngay sau đó được phát hiện là những chậu, nồi, bình gốm...

 

Anh Vì Văn Hiệu, một trong những người tham gia cuộc đào tìm hôm ấy, kể lại: “Trưa hôm đó, tôi đi làm nương về qua, vì hiếu kỳ nên dừng lại xem thì có 2 người Kinh rủ tham gia đào giúp sẽ trả công. Tôi đào được 5 phút, định nghỉ về ăn cơm thì 2 người đó nói là tất cả mọi người ở đây không ai được về vì thế tôi vào lán nằm nghỉ. Đến 5h thì thấy mọi người đào được một chiếc trống đồng đã bị rách nửa mặt, một bình gốm và vài đồ vật khác... Tôi đã giúp họ khênh đồ đi thì ngày hôm sau nhận được 1,3 triệu đồng nói là tiền công với lời dặn không được báo sự việc trên cho ai”.

 

Trong cuộc đào bới hôm ấy, có 8 người dân bản tham gia đào và vận chuyển đồ vật tạm gọi là “kim loại phế thải” đều được trả công từ 1,3 - 1,4 triệu đồng, còn những ai vô tình chứng kiến sự việc cũng được chia ít tiền với điều kiện “không được báo sự việc cho ai”.

 

Số cổ vật ngay sau đó được vận chuyển đi khỏi địa điểm đào bới. Còn những người tham gia đào tìm nhận tiền công rồi ra về. Cuộc tìm kiếm “kim loại phế thải” thành công và kết thúc chóng vánh.  

 

 

Thông tin về người lạ tìm đến xã rồi thuê người đào bới đồ cổ đã lan rộng ra khắp xã. Đặc biệt hơn, tin những người dân trong bản chỉ đào bới đất có một buổi mà nhận được hơn 1 triệu đồng/người trở thành tin “sốt”. Tin lan ra khắp nơi đã không lọt qua “mắt” của Công an xã Chiềng Khoa. Sự việc được báo cáo lên Công an huyện Mộc Châu. Xác định đây là vụ việc khả năng một số đối tượng dùng máy dò tìm kim loại với mục đích tìm kiếm đồ cổ để buôn bán, Công an huyện Mộc Châu đã tiến hành điều tra. Bằng các biện pháp nghiệp vụ, Công an Mộc Châu đã tìm ra các đối tượng tham gia đào bới cổ vật và nơi cất giấu số đồ vật do Bốn và Lập cầm đầu.

 

Bình gốm, chậu đồng, nồi đồng từ thời nhà Nguyễn và nhà Lê .

 

Theo điều tra của công an: Sau khi đào được số đồ vật trên, Nguyễn Văn Bốn và Đỗ Văn Lập, trú tại thôn Vân Ngoại, xã Hồng Tiến, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên đi xe máy về trước và có thuê Ngần Văn Đại, Hà Văn Bống, Vì Văn Hiệu, Ngần Văn Bình thay nhau khiêng chiếc trống đồng đi xuống khu vực bản Suối Tân, cách địa điểm đào bới 1,5km và gặp Bốn, Lập ở đó. Sau khi lấy trống đồng, Lập và Bốn trả cho 4 người khiêng trống 16,8 triệu đồng rồi vận chuyển trống đồng và một số đồ vật về nhà Đỗ Văn Chế (anh ruột của Lập), là thợ rèn ở Tiểu khu Thảo Nguyên, thị trấn Nông trường Mộc Châu cất giấu, trong đó chiếc trống đồng được giấu ở dưới ao sau nhà ông Chế. Ít lâu sau, Bốn và Lập về quê ở Hưng Yên có chở theo chiếc trống đồng, bình gốm, trâm cài tóc...

 

Lần theo địa chỉ do ông Chế cung cấp, ngày 4/3/2009, Công an huyện Mộc Châu đã về xã Hồng Tiến, huyện Khoái Châu, tỉnh Hưng Yên làm việc với Bốn và Lập. Tại buổi làm việc, Lập và Bốn đã khai nhận ngay sau khi đào được chiếc trống đồng, bình gốm, nhận thấy đây là những đồ cổ có giá trị đã cất giấu để tìm cách bán kiếm lời.

 

Ngoài hai đồ vật trên, họ còn đào được thêm 1 chiếc nồi đồng, 1 chiếc sanh đồng, 1 chiếc chậu đồng, 1 chiếc châm cài đầu của phụ nữ... Do những đồ vật trên đã bị hỏng nên có ý định mang bán lại cho... đồng nát. Bốn và Lập đã thừa nhận việc dùng máy dò tìm kim loại với mục đích tìm “kim loại phế thải” và đã “may mắn” tìm thấy một số cổ vật ở bản Khoòng Thái II, xã Chiềng Khoa.

 

Chiếc trống đồng loại II Hêgơ có niên đại trên 1.000 năm ở Chiềng Khoa.

 Theo yêu cầu của công an, Bốn và Lập đã tự giác giao nộp lại chiếc trống đồng cùng các đồ vật khác. Do khai báo thành khẩn và giao nộp toàn bộ tang vật nên Nguyễn Văn Bốn và Đỗ Văn Lập chưa đủ yếu tố cấu thành tội phạm chiếm giữ trái phép nên không bị luật pháp xử lý theo kết luận của cơ quan chức năng tỉnh Sơn La.

 

Cũng tại bản Khoòng Thái II, xã Chiềng Khoa, cuối năm 2005, Đội An ninh kinh tế Công an huyện Mộc Châu đã tiến hành điều tra, tìm ra đối tượng mua trái phép cổ vật và thu hồi 1 chiếc trống đồng, bàn giao lại cho ngành văn hoá.

 

Đầu tháng 4/2005, gia đình ông Lò Văn Dựa đi làm nương đã cuốc phải chiếc trống đồng. Ông Dựa đã đào mang về nhà cất giữ và báo cho chính quyền địa phương. Phòng Văn hóa thông tin huyện Mộc Châu phối hợp với Bảo tàng tỉnh Sơn La xác minh và lập biên bản giao lại cho gia đình ông Dựa (phát hiện ra trống đồng) tự bảo quản theo đúng Luật Di sản văn hóa, chờ ý kiến của tỉnh.

 

Tuy nhiên, cuối tháng 10/2005, gia đình ông Dựa đã bán chiếc trống đồng này cho một đối tượng buôn đồ cổ ở Hòa Bình với giá 70 triệu đồng.  Ngành chức năng xác định đây là loại trống đồng II Hêgơ (niên đại khoảng 2.000 năm) là một cổ vật có giá trị mang tính lịch sử và văn hóa của địa phương này.

 

 

Sau khi thu hồi được chiếc trống đồng và một số đồ vật trên, Công an huyện Mộc Châu đã trưng cầu giám định. Theo kết luận giám định bước đầu của Bảo tàng tỉnh Sơn La: Chiếc trống đồng có chiều cao 49cm, nặng 50kg, đường kính mặt trống rộng 69cm, có hình hoa văn mặt trời đúc nổi ở rìa mặt trống với 6 tia mảnh, được trang trí hoa văn hình thoi lồng, chân trống choãi. Hiện mặt trống bị rách 1/2. Đây là trống đồng loại II (Hêgơ), có niên đại trên 1.000 năm.

 

Một số đồ vật khác như: Sanh đồng, nồi đồng, chậu đồng, trâm cài tóc suýt biến thành... đồng nát đều là đồ gia dụng thuộc thời nhà Nguyễn. Riêng chiếc bình gốm phủ men rạn màu xanh ngọc được xác định là bình gốm thuộc thời nhà Lê.

 

Số hiện vật trên là những di sản văn hoá rất có giá trị phục vụ cho công tác nghiên cứu khoa học trong công tác bảo tồn các di sản văn hoá dân tộc. Bảo tàng tỉnh Sơn La đề nghị những hiện vật này cần sớm được làm thủ tục pháp lý để đưa về Bảo tàng Sơn La quản lý.

 

Theo bà Vũ Thị Linh, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Sơn La cho biết: Hiện bảo tàng đang trưng bày 22 chiếc trống đồng cổ ở các thời kỳ và niên đại khác nhau được tìm thấy ở các địa phương trong tỉnh, trong đó chủ yếu là loại trống đồng thuộc nhóm III. Do Bảo tàng chưa có cán bộ chuyên ngành về khảo cổ học nên việc đánh giá, xác định niên đại của những trống đồng này chưa thật chính xác. Việc dùng máy dò kim loại để tìm cổ vật cũng là lần đầu tiên có ở Sơn La.

 

Đối với chiếc trống đồng vừa được thu giữ cùng với các hiện vật chậu đồng, nồi đồng, bình gốm sứ, trâm cài tóc ở bản Khoòng Thái II, xã Chiềng Khoa, UBND huyện Mộc Châu đã làm tờ trình xin Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch Sơn La giữ lại huyện để trưng bày nhưng chưa có ý kiến trả lời từ ngành văn hoá.