Xã con nuôi ở La Háo Pành

Thằng bé vẫn còn đỏ hỏn, cứ khóc ngằn ngặt suốt hai ngày đi bộ về thôn". Bàn Phúc Thanh - đứa trẻ của hơn 30 năm về trước bây giờ đã có gia đình riêng. Anh chỉ là một trong số rất nhiều đứa trẻ được những gia đình người Dao nhận về làm con nuôi từ khi còn bé.

 

"Xã con nuôi"

Bà Đặng Thị Còi (thôn La Háo Pành) kể chuyện về đứa con trai nuôi.

 

Hiếm thấy xã nào có nhiều con nuôi như xã Nậm Mười, Văn Chấn, Yên Bái. Hầu hết những gia đình người Dao ở đây đều đi kiếm con nuôi từ khi chúng còn bé tí. Họ thương yêu, nuôi nấng chúng như những đứa con đẻ của mình.

Con đường độc đạo dẫn vào xã Nậm Mười dài hơn 40km lầy lội sau trận mưa đêm. Phải khó khăn lắm chúng tôi mới tới được bản làng của những người Dao nằm chênh vênh bên sườn núi. Ngôi nhà sàn của bà Đặng Thị Còi hôm nay đông hơn mọi ngày, con cháu kéo về mừng lễ cấp sắc cho đứa con trai của anh Bàn Phúc Thanh, cháu nội của bà.

Ngồi bên đống lửa lớn, bà Còi đưa đôi bàn tay gầy guộc vê thuốc cho vào tẩu, châm lửa hút. Giọng khàn khàn, bà kể: "Một hôm, chồng tao xuống chợ, thấy người ta kháo nhau có người muốn cho đứa con trai. Số mình được con, khắc có tin bay về. Hôm sau hai vợ chồng tao xuống tận nhà xem mặt đứa trẻ".

Buổi sáng, hai vợ chồng bà mổ một con gà trống lớn, xem chân thấy thuận lợi, mới bắt đầu lên đường. Trên đường đi, không thấy gặp con rắn, con hươu, con nai, hay người vác cuốc, vác cày, chẻ lạt... ông bà bảo nhau đó là điềm tốt. Đứa con nuôi này khi về nhà sẽ không bị ốm đau, lại một lòng theo bố mẹ nuôi. Cái bụng mừng vui, bà Còi liền đi gặp thầy cúng  chọn ngày đón đứa con trai trở về.

Vào đúng ngày ấn định, bà xiên mũi dắt theo con trâu sừng hơn một gang, tay cầm dao phát cây, vượt hơn 40km đường rừng núi xuống phiên chợ. Đó là “lễ vật” sẽ trao cho cha mẹ đứa bé. Đứa bé lúc đó mới 9 tháng tuổi, thiếu sữa mẹ cứ khóc ngằn ngặt. Mang đứa trẻ về nhà, bà mổ một con gà, mời thầy cúng đến cúng ma, làm lễ gia nhập tổ tiên cho đứa trẻ. Bàn Phúc Thanh trở thành con trai cả của gia đình bà Đặng Thị Còi từ ngày đó.

 

"Nhận thằng Thanh về, tao dặn các con gái của tao phải thương nó như em. Các con hiểu lòng cha mẹ, chúng đùm bọc thằng bé lắm" - bà Còi tự hào nói.

Năm 12 tuổi, trải qua lễ cấp sắc đầu tiên, Thanh được bố mẹ nuôi cho biết sự thật về gia đình bố mẹ đẻ. Nhà cậu bé quá nghèo, lại đông con, nên bố mẹ Thanh phải cho đi hai người con trai, ba người con gái. Thỉnh thoảng, đi chợ phiên, bà Còi vẫn dẫn con trai ghé vào thăm bố mẹ đẻ. "Tao không sợ nó bỏ tao về với bố mẹ nó đâu, nó lớn lên bằng dòng sữa của tao, bằng ngô, sắn nhà tao, nó ở mãi với tao thôi".

Hàng năm, vào dịp Tết, bà Còi vẫn mang một bao thóc xuống cho bố mẹ đẻ của Thanh. Hai bên gia đình vẫn đi lại thân thiết với nhau. Người trong thôn La Háo Pành bảo: Những người tình nghĩa như gia đình bà Còi ở bản này không nhiều.

 

Bà Đặng Thị Phan và ông Triệu Quý Thêm-là con nuôi của người Dao.

Đối với người Dao ở xã Nậm Mười, nhận con nuôi là việc bình thường. Có những người nhận những đứa trẻ dưới một tháng tuổi về nuôi, lại có trường hợp nhận con nuôi khi đứa con đó đã trưởng thành.

 

Bà Đặng Thị Phan (thôn Bó Sưu) lấy chồng từ năm 15 tuổi, nhưng hai vợ chồng mãi vẫn không có con. 10 năm sau, hai vợ chồng bà quyết định nhận con  nuôi. Tính cả những đứa đã mất, bà nhận cả thảy 8 người con. Đưa tay lau giọt nước mắt chảy trên khuôn mặt nhăn nheo, bà kể: "Ngày đó, cả bản bảo nhà tôi không có phúc nên mới không có con, phải đi nhận con về mà nuôi. Tôi quyết định xuống chợ tìm con nuôi. Không có sữa nuôi chúng, nhà nghèo lại không có gạo ăn. Đứa nhỏ cứ khóc lả hàng ngày trời rồi mất. Vợ chồng tôi nhận 8 con nuôi, thì chỉ 4 đứa ở lại. Số mình không hợp con, con nó không ở lại với mình".

Đến bây giờ, bà không thể nhớ nổi tên những đứa con đã mất, cũng không nhớ chúng đã bao nhiêu tuổi. Chỉ biết rằng, mỗi lần nhắc đến những đứa con xấu số, giọt nước mắt đục mờ của người mẹ nuôi già yếu lại lăn dài.

Ông Triệu Quý Thêm cũng là con nuôi trong gia đình một người Dao. Ngày đó, từ lâu lắm rồi, ông cũng không còn nhớ rõ, chỉ biết rằng "bố mẹ nuôi đưa cho bố mẹ đẻ 200 đồng rồi dắt tôi về. Nhà tôi ở bản Dõng, không xa lắm, nhưng ở quen với bố mẹ nuôi rồi, nên tôi cũng ít về...". Đứa bé ngày xưa giờ đã có cháu, chắt. Tóc trên đầu đã bạc, đôi mắt đã đục mờ. Ông bảo: "Cũng chính vì ân nghĩa nuôi nấng này, mà nhiều người con nuôi một lòng theo cha mẹ, chẳng ai tìm lại về gia đình bố mẹ đẻ đâu".

 

"Truyền thống  là như thế!"

Bà Đặng Thị Phan và những đứa cháu nuôi.

 

Đề cập đến chuyện nhận con nuôi, chủ tịch xã Nậm Mười, Đặng Phúc Tài cho hay: "Chuyện nhận con nuôi của người Dao như một truyền thống, kéo dài từ nhiều năm nay. Nhất là vào những năm 1950, 1960. Bây giờ, việc nhận con nuôi ít hơn trước, do có chính sách kế hoạch hóa gia đình, người Thái đẻ ít con nên họ không đem cho con nữa".

Xã có hơn 500 hộ gia đình người Thái, người H'Mông, Dao... nhưng chỉ tính riêng những gia đình người Dao nhận con nuôi cũng chiếm đến 60%. Con số này là con số thống kê chưa  chính xác. "Vì khi chưa được phổ biến chính sách, những hộ gia đình người Dao chỉ kê khai nhân khẩu, chứ không hề khai báo với xã là con nuôi hay con đẻ. Nên chúng tôi không nắm được. Chỉ biết rằng rất nhiều hộ gia đình nhận con nuôi. Đối với con nuôi, những gia đình người Dao thường nhận con người Thái, họ không nhận con nuôi là người cùng dân tộc. Bởi quan niệm cho rằng nhận những người cùng dân tộc, thì đến lễ cấp sắc cho người đàn ông đến tuổi trưởng thành, các ma sẽ tranh nhau. Chỉ khi nhận người khác dân tộc, các ma của hai dân tộc mới không tranh nhau", ông Đặng Phúc Tài nói.

Nhìn xa hơn dãy núi, những gia đình người Dao dốc sức cho con học hành. Có những người học hết cấp 2, cấp 3, rồi ở nhà làm kinh tế, nhưng đều khá giả, có cuộc sống ấm no. Những người con nuôi như anh Bàn Kim Hưng, Bàn Thừa Vần, Triệu Tài Bạo... là những điển hình làm kinh tế giỏi của xã. Nhà không chỉ nhiều ngô, lúa, mà còn phát triển trồng cây thông, cây quế kiếm thêm thu nhập.

Nói về sự đổi thay của vùng đất khó, ông Đặng Phúc Tài thừa nhận: "Mấy năm qua, có rất nhiều hộ gia đình người Dao được tuyên dương làm kinh tế giỏi. Đa phần họ là con nuôi của những người Dao. Cứ nhìn những ngôi nhà sàn mới khang trang thì biết, cuộc sống của họ đang khấm khá từng ngày".

Chủ tịch xã Nậm Lành, ông Lý Kim Kinh cũng là con nuôi trong một gia đình người Dao. Ông bảo: " Bản tính của người Dao thật thà, chất phác, thương người khốn khó, họ xem con nuôi cũng như con đẻ, con nuôi cũng sẽ là người nối dõi của dòng họ mà. Có lẽ cảm động tấm lòng của những người nuôi nấng, mà con nuôi người Dao ít khi tìm về nơi chôn rau cắt rốn, dù biết quê quán, bố mẹ đẻ ở đâu".

Chiều muộn, mặt trời lặn sau dãy núi phía tây, người đi làm nương trở về nhà sau một ngày lao động. Bản làng rộn rã tiếng nói cười. Nhìn những bếp củi đỏ lửa, những gia đình người Dao quây quần quanh mâm cơm đạm bạc, mới thấy thấm thía sự thương yêu họ dành cho những đứa con không mang nặng đẻ đau. Hiếm có một làng bản nào lại có nhiều con nuôi như thế. Họ thường bảo nhau  "đói cơm thì có củ". Câu chuyện nhận con nuôi cũng chính là minh chứng cho câu ngạn ngữ nổi tiếng đó của người Dao ở Nậm Mười, Yên Bái.

 

Đinh Liên