15 năm "vớt" chữ bên sông

Lớp học ở... quán nước

Chị không nhớ bao lần một mình lọ mọ đến các con thuyền trên sông Cầu để dậy trẻ học chữ. Sau 15 năm tự nguyện, miệt mài, say mê dạy học, điều duy nhất chị có được là niềm vui khi có hẳn một thế hệ học trò lên đến hàng nghìn người biết đọc, biết viết.

Người ta cảm phục chị bởi chị có một tấm lòng, chị đã có công “khai sáng văn minh”, góp phần xóa bỏ sự nghèo đói, lạc hậu cho những vạn đò trên sông Cầu. Vậy nhưng khi nghe ai nhắc đến công lao của mình, chị chỉ lặng nhìn ra phía dòng sông, nơi những đứa trẻ vạn đò thân mình đen nhẻm ngụp lặn, sớm phải âu lo, vật lộn với miếng cơm, manh áo.

Năm 1993, chị Đỗ Thị Nga đang công tác tại Trạm quản lý đường sông số 4 Yên Lư (Bắc Giang), do hoàn cảnh khó khăn phải nuôi 2 con ăn học với đồng lương ít ỏi, chị đã mở một quán bán nước để kiếm thêm thu nhập.

Lớp học đầu tiên của con em xóm vạn chài ven sông Cầu đã ra đời trên chính cái quán nước ọp ẹp, trống hoác. Không bàn, không ghế, chị kê gạch làm ghế, lấy bệ xi măng dành cho khách ngồi uống nước làm bàn.

Lúc đầu chỉ có vài em theo học, về sau đông thêm chút ít, nhưng chị đã gặp khó khăn do bố mẹ các em ngăn cản... Bởi một số bậc phụ huynh còn có suy nghĩ hạn chế theo kiểu: Với người vạn đò, biết chữ cũng chẳng để làm gì, trong khi miếng ăn là trên hết, học chữ có đẻ ra con cá, mẻ cua đâu? Thế là chị lại phải đến từng con đò để giải thích, động viên các bậc phụ huynh hiểu và tiếp tục cho con tới để chị dạy chữ. Nhiều em sau khi được chị Nga dạy chữ, có điều kiện học cao hơn, tìm được công việc ổn định hoặc có gia đình đã quay trở lại thăm hay viết thư thăm hỏi chị.

Mỗi khi gặp học trò cũ hay đọc những lá thư thăm hỏi rất mộc mạc, chân tình đó, chị lại rưng rưng cảm động vì những cố gắng của mình đã có kết quả. Chị bảo: “Mình đo mực nước thì dễ hơn đo tính cách con người. Nếu có cái thước nào đo trình độ con người thì tôi xung phong đi đầu. Cốt là biết tầm của các em để dậy dỗ cho bài bản”.

Lớp học của chị thật đặc biệt, không cố định ở một địa điểm nào, khi ở nhà chị, khi ở trên thuyền và không có cả bảng đen và bàn ghế. Bảng đen của lớp học có lúc là nền nhà, có lúc ngay tại phòng chừng 10m2 của gia đình chị ở ngay trong khu tập thể của trạm đường sông số 4. Học trò của chị cũng thật đặc biệt, đều là con em những người chài lưới nay đây mai đó trên sông, không giới hạn lứa tuổi và thường là từ 12 tuổi trở lên, có gia đình cả hai mẹ con cùng lúc theo học chị.

Chương trình dạy học từ lớp 1 đến lớp 3 của chị không theo một giáo án cụ thể nào. Biết đến đâu, chị dạy đến đó và linh hoạt theo phương pháp của riêng mình.

Căn phòng tập thể của cô Nga cũng là lớp học.

Ban đầu, chị dạy theo phương pháp phổ thông nhưng thấy không phù hợp vì nhiều học sinh chỉ đánh vần được chứ không ghép được vần với phụ âm để đọc thành chữ. Do vậy, chị phải dùng cách riêng là dạy đọc và ghép thứ tự từng thành phần của mỗi chữ với nhau hoặc cộng trừ từng số với nhau để người học dễ phát âm và dễ nhớ. Phương pháp này tuy mất nhiều thời gian nhưng học sinh nhớ lâu và sau khoảng từ 3 đến 6 tháng là có thể đọc và cộng trừ đơn giản được.

Trở ngại lớn nhất khi chị Nga dạy học là phần lớn học sinh đã lớn tuổi, có mặc cảm về thân phận và tuổi tác nên xấu hổ, ngượng ngùng, đi học không đều. Đôi tay của các học trò đã chai sạn với nghề chài lưới, không còn mềm mại và việc cầm tay uốn từng nét chữ rất khó khăn, chị phải dạy các em lúc đầu viết chữ thật to, rồi nhẫn nại dạy các em viết chữ nhỏ dần...

Thắp lên bao ước mơ

Bất kể nắng, mưa, gió, rét, chị Nga vẫn lặng lẽ, cần mẫn dạy học từ 2 đến 3 buổi /tuần sau khi đã hoàn thành việc của cơ quan. Chị đã nỗ lực hết mình để mong đem lại ánh sáng văn minh cho các em làng vạn chài nhưng không phải tất cả mọi người đều hiểu những gì chị làm. Chị đã chịu rất nhiều điều ra tiếng vào, có người cùng cơ quan nói sau lưng là rỗi việc, rồi lãnh đạo thì khuyên chị nên dành thời gian vào công việc cơ quan và chăm sóc gia đình. Nhưng chị vẫn luôn tin điều mình làm là đúng và chưa bao giờ nghĩ sẽ đóng cửa lớp học.

Chị tâm sự: “Dạy chữ cho trẻ con ở đây cái khó nhất không phải là dạy đọc, dạy viết. Phải làm sao cho bọn nhỏ hiểu cái chữ tôi dạy cho chúng không phải cái cuối cùng chúng nên học mà là cái đầu tiên chúng nên có. Nhiều cháu học trước quên sau, nhiều khi cũng nản lắm nhưng không bỏ được. Các em quên mình lại phải bặm môi nắn cho nó từng chữ từ đầu. Thế nên, nói là một tuần dạy một buổi nhưng thực tế thì khác. Nhiều khi đang làm dở việc nhà nhưng phải để đấy để dạy vì có học trò đến í ới cô ơi cho em vào nhà luyện chữ”.

Thời gian dạy của chị từ đó cũng không cố định nữa mà cứ có học sinh là chị dạy. Nhiều em sau khi đánh cá buổi sáng xong lại lên nhà chị để học, có em lại đến học sau bữa cơm tối, quần áo tanh ngòm mùi cá. Chị bảo cũng quen, nhiều khi không có mùi sông nước như vậy cũng nhớ.

Những ngày mưa to gió lớn, các em không lên bờ được, chúng bố trí đưa thuyền vào bờ để đón chị sang bên kia sông dạy chữ. Có lần, vào năm 1996, chị suýt bị lật thuyền khi đi dạy chữ trong một tối mưa bão. Có những lần vào làng xin sách vở cho học sinh bị chó cắn rách cả quần.

Sự nhiệt tình và công việc đầy ắp trách nhiệm và tình yêu thương của chị đã khiến cô Hà – Hiệu trưởng trường Cấp I Yên Lư (Yên Tập, Yên Dũng) tới tận nhà xem chị dạy chữ và đề nghị sẽ hỗ trợ phương tiện giảng dạy. Sự nhiệt tình của chị ngày càng nhiều người biết đến, học trò của chị cũng ngày càng đông hơn.

Cách đây 2 năm, chị dạy thêm cả học sinh lớn tuổi ở trên bờ có hoàn cảnh gia đình khó khăn của thôn Yên Tập Bến, cùng xã Yên Tập và từ làng chài Nguyệt Đức, xã Vân Hà (huyện Việt Yên).

Hai chị em Nguyễn Thị Mùi, 36 tuổi và Nguyễn Thị Thạch, 32 tuổi, ở thôn Yên Tập Bến cho biết: Trước đây, do cuộc sống gia đình khó khăn, hai chị không có điều kiện đến trường và đã từng học qua nhiều lớp xoá mù chữ nhưng lâu ngày lại quên hết. Bây giờ đến nhà cô Nga học chữ để còn về... dạy con.

Anh Nguyễn Văn Hiến, quê ở Hải Dương, theo học chị Nga từ năm 1997 khi mới 13 tuổi, sau có điều kiện học cao hơn, nay đã có bằng thuyền trưởng và là chủ một con thuyền vận tải trên 300 tấn. Anh vẫn thường xuyên viết thư thăm hỏi cô giáo của mình. Chữ còn nguệch ngoạc nhưng cũng mùi mẫn tâm tình lắm.

Trước việc làm đầy tình cảm và nhiệt huyết của chị Nga, từ năm 2007, khi Trạm đường sông số 4 có trạm trưởng mới là anh Nguyễn Xuân Nam thì chị đã được anh chia sẻ công việc dạy chữ cho con em vạn chài của chị.

Ngày nào chị ốm hoặc có việc bận mà không lên lớp được thì anh dạy thay vàTrạm trưởng trạm quản lý đường sông Yên Tập đã dành một căn phòng nhỏ rộng chừng 10m2 có trang bị bàn, ghế, phấn, bảng, đèn, quạt điện... để tạo điều kiện cho các em học tập. Chị cũng được hỗ trợ mỗi tháng 200.000 đồng để có thêm tiền mua sách vở, bút mực cho các em.

Chị Nga chỉ mong ước từ lớp học đặc biệt này sẽ ngày càng có nhiều học sinh nghèo ở địa phương không có điều kiện đến trường sẽ biết đọc, biết viết và học lên nữa để có một tương lai tươi sáng hơn.

Thanh Duyên - Phùng Nguyên