Bí mật giếng ngọc nghìn năm tuổi

Nằm trong quần thể đền Cùng, giếng Ngọc được xem như một vật báu trời ban dành riêng cho người dân vùng làng Diềm (Bắc Ninh). Không ai biết giếng Ngọc có tự bao giờ hay đã bao nhiêu tuổi, chỉ biết rằng bao lớp thế hệ làng Diềm sinh ra đều được nước giếng Ngọc dưỡng nuôi khôn lớn.

Giếng nước ngọt nhất Kinh Bắc

Khách phương xa mỗi lần đến đền Cùng đều rất ngạc nhiên trước vẻ kỳ bí của giếng Ngọc.

 

Theo sách “Văn hiến Kinh Bắc”, làng Diềm (thuộc xã Hòa Long, TP. Bắc Ninh) vốn là một làng Việt cổ nằm dưới chân hai dãy núi Kim Lĩnh (còn gọi là núi Thiếp) và Kim Sơn. Đây là nơi có đền thờ bà thủy tổ khai sinh ra môn nghệ thuật dân ca quan họ Bắc Ninh. Làng Diềm xưa nay không chỉ nổi tiếng xứ Kinh Bắc về hát quan họ cổ mà còn là nơi chứa đựng rất nhiều di tích, thắng cảnh hùng vĩ, lạ kỳ, có lịch sử lâu đời.

Một trong những di tích đó là cụm di tích đền Cùng, giếng Ngọc nằm ở thôn Viêm Xá. Đền Cùng vốn là một ngôi đền có từ thời nhà Lý thờ “nhị nhân thần nữ” là hai nàng công chúa Tiên Dong (hoặc Tiên Dung) và Thủy Tiên, con của vua Lý Thánh Tông. Tương truyền, vào một đêm trời trong xanh gió mát, hoàng hậu đang nằm ngủ chợt thấy có ánh hào quang rọi sáng khắp nhà. Từ trong ánh hào quang ấy, có hai con cá chép vàng hiện ra xin được đầu thai làm người. Chẳng bao lâu sau đó, hoàng hậu có thai rồi sinh hạ được hai quý nữ, đặt tên là Ngọc Dong và Thủy Tiên. Hai nàng càng lớn càng xinh đẹp, lộng lẫy. Khi tới tuổi xuân sắc hai nàng không những nổi tiếng trong đám hồng quần về yểu điệu thục nữ mà còn vang truyền thiên hạ về tài trí của bậc quân tử.

Bấy giờ ở vùng núi Kim Lĩnh của làng Diềm còn hoang sơ, có nhiều thú dữ. Hai nàng liền xin phép vua cha cho về đây để diệt trừ thú dữ, giúp dân làng tránh tai họa. Sau này, khi vua cha tận dụng một hang động lớn dưới chân dãy núi Kim Lĩnh để làm “thủ khố ngân sơn” hai nàng liền tự nguyện xin được trông nom, quản lí kho quân lương này. Rồi nhằm ngày tiết Thanh minh (3/3 âm lịch) một năm nọ, hai nàng cùng hướng về kinh thành lạy ba lạy rồi khấn “chúng con xin mãi mãi ở lại chốn này để phù giúp dân lành” rồi cùng hóa. Dân làng tri ân công ơn hai nàng liền lập đền thờ ở ngay chính nền kho “thủ khố ngân sơn” dưới chân núi Kim Lĩnh và đặt tên đền là đền Cùng.

Theo một số ngọc phả hiếm hoi còn sót lại trong làng trước đây thì khi dân làng lập đền thờ ở đây, trước đền đã có giếng Ngọc. Giếng lúc đó chưa rộng lớn và sâu như bây giờ nhưng nước ở đó đã rất trong, ngọt và mát nên dân làng Diềm vẫn thường hay dùng nước ở đây ăn uống. Trong dân gian còn truyền tụng rất nhiều huyền thoại về lai lịch, nguồn gốc của giếng Ngọc – chiếc giếng được dân làng Diềm tôn là “bầu sữa mẹ vĩ đại” của cả làng bao đời nay. Nhiều người cho rằng giếng Ngọc chính là hiện thân của hai nàng công chúa Ngọc Dong và Thủy Tiên.

 

Bao đời nay người làng Diềm vẫn dùng nước giếng Ngọc để ăn uống.

Tuy nhiên, đại đa số các cụ cao niên trong làng Diềm cho rằng đây không phải là một chứng cứ thuyết phục. Theo cụ Nguyễn Văn Lợi (còn gọi cụ Việt Linh) – Đại tá công an về hưu thì ông bà của cụ có truyền lại rằng: trước kia, dưới chân hai dãy núi Kim Lĩnh và Kim Sơn có một rừng lim cổ rất rậm rạp. Rừng lim cổ này chính là nơi trú ngụ của rất nhiều loại cầm thú, chim muông, trong đó có loài quạ rừng. Loài quạ rừng này vốn là loài chim ăn thịt nên rất háo nước. Sau những lần chén mồi no say chúng thường đi khắp nơi trong rừng lim để tìm nước uống. Một ngày chúng phát hiện ra một vũng nước sâu, có mạch nước ngầm chảy ra từ lòng núi Kim Lĩnh. Càng ngày các loại chim càng kéo nhau về đây uống nước, rỉa cánh nên hố nước mỗi lúc một rộng ra. Khi rừng lim bị đốn hạ gần hết thì dân làng mới phát hiện ra vũng nước này. Thấy nước trong, mát người dân trong làng lấy về dùng thì quả là nước ngọt và lành hơn so với những giếng họ tự đào. Lâu ngày, người làng Diềm từ già chí trẻ đều dùng nước này để uống và xem đó như là một nguồn nước thiên tạo. Sau này, họ mở rộng vũng nước này thành giếng và đặt tên là giếng Ngọc.

 

Giếng trong đến độ đứng trên mặt đất vẫn nhìn thấy đáy giếng.

Đến năm 1940 vẫn còn lại một cây lim cổ thụ duy nhất, rất to lớn thuộc họ mần tước, mọc ngay phía sau đền Cùng là dấu tích còn lại của rừng lim xưa. Bóng của cây lim này tỏa khắp cả khu đền Cùng giếng Ngọc. Nhưng đến năm 1945 do nhu cầu làm đường nên người ta đã đốn hạ cây lim này.

Gần chết vẫn đòi uống nước giếng

Cụ Nguyễn Văn Lợi còn cho hay, từ hồi còn là cậu bé 5 tuổi, cụ đã nhìn thấy giếng Ngọc trước đền Cùng. Ngay cả bà mẹ vợ của cụ Lợi, 103 tuổi (mới mất) cũng khẳng định cụ thấy giếng Ngọc từ khi còn rất bé. Chính cụ Lợi cũng đã từng dày công mày mò, tìm kiếm các sử liệu để lần ra lai lịch và niên đại của giếng Ngọc nhưng vẫn không thể nào xác định được. Giếng Ngọc hiện nay vẫn nằm nguyên ở vị trí cũ, nghĩa là ngay sát đền Cùng nhưng quy mô của giếng thì đã được mở rộng thành hình bán nguyệt, với diện tích tới 10m2. Từ mặt đất xuống lòng giếng có độ sâu tới 8m.

Cũng theo cụ Nguyễn Ngọc Bích – Trưởng ban quản lý khu di tích đền Cùng giếng Ngọc thì xưa kia xung quanh giếng Ngọc được xây một dãy lan can bằng gốm sứ, song mấy trận lụt làm vỡ, nên được xây lại bằng gạch cho chắc chắn. Trong lòng giếng được kiến trúc hết sức đặc biệt với nhiều loại bậc đá, gỗ, gạch khác nhau. Từ mặt giếng xuống sát mép nước có 4 bậc đá và 3 bậc gạch được xây dựng từ hàng trăm năm qua. Những bậc thang cuối cùng tiếp giáp với mặt nước được làm bằng gỗ lim. Mỗi bậc thang gỗ lim có chiều dài 6m. Trải qua hàng trăm năm ngâm mình dưới nước song vẫn không có bậc nào bị mục ải hay thối rữa. Toàn bộ lòng giếng được là đá ong tự nhiên vây quanh. Giữa đáy giếng gồ lên một ụ đá như một pho tượng nhỏ điểm trang cho lòng giếng thêm vẻ kỳ bí, linh thiêng. Gần đáy giếng Ngọc có một cái hang nhỏ, hướng vào phía trong đền Cùng, sâu khoảng 2m, là nơi trú ngụ của ba ông “cá thần” mỗi lúc có lụt lội. “Một điều hiếm thấy là dù hạn hán giếng vẫn không bao giờ cạn nước, dù mưa lụt nước giếng cũng không tràn” – cụ Bích cho biết.

Nhiều cụ cao niên của làng Diềm khẳng định rằng, từ xa xưa, dân làng Viêm Xá có được giọng hát “vang rền nền nảy” với độ tinh xảo bậc nhất xứ Kinh Bắc chính là nhờ được dung dưỡng từ nguồn nước trong lành, tươi mát của giếng Ngọc. Người dân làng Diềm mê nước giếng Ngọc đến nỗi họ không chịu uống bất kỳ loại nước nào khác mặc dù có nước máy hẳn hòi. Thậm chí trước đây, người ta còn múc nước ở đây về uống mà không đun vì sợ đun sẽ mất đi vị ngọt của nước.

“Bà mẹ vợ tôi sống đến 103 tuổi, chị dâu tôi đến 86 tuổi mới mất, suốt cả đời chỉ uống mỗi nước giếng Ngọc. Cho đến khi sắp mất rồi vẫn nhất định đòi con cháu gánh nước giếng về đổ vào chum để uống và tắm rửa mặc dù trong nhà có nước máy hẳn hoi. Không chỉ có mẹ vợ và chị dâu tôi mới thế mà đa số các cụ làng Diềm cũng đều thế hết” – cụ Lợi cho hay.

Do nước giếng Ngọc được hình thành từ những mạch nước ngầm chảy ra từ núi đá Kim Lĩnh lại được lắng qua hàng chục lớp đá ong tự nhiên nên nước rất trong. Con gái làng Diềm dùng nước giếng Ngọc để gội đầu thì thấy tóc rất tơi, mềm mượt... chẳng khác gì một loại dầu gội đầu thiên nhiên. Còn đàn ông mỗi khi dùng nước giếng Ngọc để pha trà thì bao giờ nước trà cũng thơm, xanh, ngọt hơn hẳn khi pha với các thứ nước khác. Bởi thế người dân làng Diềm cho đến nay vẫn hay truyền miệng nhau câu ca: “Nước giếng Ngọc, trà Tân Cương/ Như chàng Kim Trọng đẹp duyên Thúy Kiều”.

Lạ kỳ trước sự khác biệt của nước giếng Ngọc nên có thời người ta còn đồn nhau rằng nước giếng Ngọc là thuốc tiên có thể chữa bách bệnh. Tuy nhiên, cụ Lợi cho rằng: “Người ta cho nước giếng Ngọc là nước thần kỳ, nước thiên tạo nên quan niệm uống nước giếng Ngọc có thể chữa được bách bệnh là chuyện khó tin. Nhưng một điều có thể tin đó là người làng Diềm sống rất thọ cũng có thể chính nhờ uống nước từ giếng Ngọc”.

 

Bài 2: Nguồn gốc “ba ông cá thần” trong giếng ngọc.