Bộ trưởng anh hùng - Thầy thuốc vì dân

Anh hùng lao động đầu tiên của ngành y tế

 BS. Phạm Ngọc Thạch sinh ngày 7/5/1909 tại Quy Nhơn trong một gia đình thuộc hàng “danh gia, vọng tộc”, ông nội là quan án sát, mẹ là cháu nội Tuy Lý vương - ông Hoàng thứ 11 của Vua Minh Mạng, cha là một nhà giáo Trường Sơ học Quy Nhơn. Sau khi đỗ Tú tài năm 1928, BS Phạm Ngọc Thạch  học Trường  Y khoa Hà Nội, sau 4 năm học đã sang Pháp học tiếp và tốt nghiệp bác sĩ năm 1934. Ông làm trợ lý tại đại học Paris và là  bác sĩ điều trị tại Bệnh viện Lao Laennec. Tại Pháp ông đã yêu cô y tá Marie- Louise, sau này là người bạn đời thân thiết cùng lý tưởng, đã luôn luôn hỗ trợ ông trong quá trình ông  hoạt động cho cách mạng.

Ông gia nhập Đảng Cộng sản Việt Nam tháng 3/1945, được sự chỉ đạo của Xứ ủy, ông tham gia tổ chức và là thủ lĩnh Đoàn Thanh niên Tiền phong với  lực lượng phát triển ngày càng lớn trong giới trẻ, trong nông dân, công nhân miền Nam. Thời đó, Thanh niên Tiền phong có số đoàn viên hàng triệu người, trở thành lực lượng lớn ủng hộ và tham gia Cách mạng Tháng Tám hùng hậu. Từ năm 1960, ông là Chủ tịch Hội liên hiệp thanh niên Việt Nam. Ngày 25/8/1945, Chính quyền Sài gòn thuộc về  Cách mạng, ông được cử làm ủy viên Ủy Ban hành chính Sài Gòn -  Chợ Lớn, phụ trách công tác đối ngoại. Ngày 2/9/1945, nước Việt Nam thành lập, BS Phạm Ngọc Thạch được cử là Bộ trưởng Y tế đầu tiên của Chính phủ lâm thời Việt Nam cho đến tháng 1/1946, sau Tổng tuyển cử, Quốc hội thành lập Chính phủ mới.

Sau ngày Nam Bộ kháng chiến  23/9/1946, BS Phạm Ngọc Thạch nhận nhiệm vụ Thứ trưởng Phủ Chủ tịch. Hồ Chủ tịch cử ông  đi công tác nước ngoài, vận động một số nước châu Âu và Đông Nam á ủng hộ cuộc kháng chiến của nhân dân ta. Năm 1948, ông là Trưởng phái đoàn Chính phủ công tác tại Nam Bộ và sau đó là Chủ tịch ủy ban kháng chiến hành chính Sài Gòn - Chợ Lớn. Trong hoàn cảnh vô cùng khó khăn của kháng chiến, ông đã động viên bạn bè, giới trí thức thành phố hướng về kháng chiến và tại căn cứ Củ Chi, BS Thạch đã giao nhiệm vụ cho ông Phạm Xuân Ẩn làm công tác tình báo.

Năm 1954, hòa bình được lập lại trên một nửa đất nước ta, BS Phạm Ngọc Thạch được cử làm Thứ trưởng Bộ Y tế và cuối năm 1958 là Bộ trưởng Bộ Y tế kiêm Bí thư Đảng đoàn Bộ... Ngày 7/7/1958, BS Phạm Ngọc Thạch là người thầy thuốc Việt Nam đầu tiên được Chủ tịch Hồ Chí Minh ký quyết định phong  tặng danh hiệu Anh hùng Lao động...

Bộ trưởng của nhân dân

Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng từng nói: “Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch luôn hăng say và tận tụy với công việc, khiêm tốn, giản dị vô tư, không đòi hỏi gì cho mình, cũng không đòi hỏi gì quá đáng cho ngành mình, đã sống anh hùng, chết oanh liệt vì Tổ quốc và Chủ nghĩa xã hội, vì tương lai tươi sáng của dân tộc Việt Nam ta”.

BS Phạm Ngọc Thạch đảm đương nhiệm vụ Bộ trưởng trong hoàn cảnh nhân dân ta vừa trải qua 10 năm kháng chiến chống thực dân Pháp, miền Bắc nước ta đã sống trong hòa bình, nhưng kinh tế rất khó khăn, chế độ cũ để lại nhiều hậu quả nặng nề về sức khỏe, bệnh tật, bệnh dịch. Chính phủ lãnh đạo toàn dân khôi phục kinh tế, ổn định đời sống. Thấm nhuần các quan điểm cách mạng của Đảng và của Bác Hồ, từ thực tế công tác qua những năm đến với  dân, ông đã đề ra 5 phương châm nguyên tắc chỉ đạo của ngành Y tế: Một là, y tế phục vụ sản xuất, phục vụ nhân dân; Hai là, phòng bệnh là chính; Ba là, chữa bệnh là quan trọng; Bốn là, kết hợp Đông y với Tây y; Năm là, đi đúng đường lối quần chúng...

Từ những phương châm, nguyên tắc trên, Bộ trưởng đã đề ra nhiều biện pháp cụ thể để thực hiện. Đó là xây dựng cho được mạng lưới y tế cơ sở ở nông thôn. Trong công tác Vệ sinh phòng bệnh cùng với việc đẩy mạnh tuyên truyền giáo dục, ông chủ trương phát động nhân dân tham gia các phong trào vệ sinh yêu nước, “ba sạch”, “bốn tốt”, “sạch làng tốt ruộng”. Ông quan tâm đến công tác tiêm chủng, quyết định dùng vaccine Sabin để phòng bệnh bại liệt. Nhờ vậy, từ năm 1961 số bệnh nhân bại liệt có tỷ lệ mắc giảm xuống còn 3,09/100.000 dân, mà trước đó có tỷ lệ mắc trên 120/10 vạn dân tại các vụ dịch lớn bại liệt trong ba năm 1957,1958, 1959...

 Năm 1965, chỉ sau 10 năm giải phóng miền Bắc, dưới sự lãnh đạo của Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch, công tác Y tế đã có nhiều chuyển biến rõ rệt. Mạng lưới y tế nông thôn phát triển rộng khắp, tuổi thọ tăng, nhiều dịch bệnh được đẩy lùi, sức khỏe nhân dân được cải thiện trước khi cả nước bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước trường kỳ, gian khổ và ngày càng ác liệt...

Trong công cuộc giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, tâm huyết hướng về Nam ruột thịt nơi chiến sĩ và đồng bào trong đau thương nhưng anh dũng, ngoan cường chống lại âm mưu của kẻ thù chia cắt đất nước, Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch, trong rất nhiều công việc phải lo toan đã thành lập Vụ I để phụ trách việc cử cán bộ về Nam, thành lập Quốc doanh Y vật liệu để lo chi viện thuốc men, dụng cụ Y tế. Bộ trưởng đặc biệt sớm đặt kế hoạch bổ túc và bồi dưỡng nhiều cán bộ dân y để đưa về miền Nam, đáp ứng đòi hỏi của chiến trường và các vùng nông thôn rộng lớn... Từ năm 1961, nhiều đoàn cán bộ đã vượt nhiều khó khăn gian khổ và bom đạn của kẻ thù, trở về quê hương tham gia chống Mỹ cứu nước. Năm 1966, để xây dựng mạng lưới y tế đủ bao phủ khắp miền Nam, ông chỉ thị cho thành lập Trường Bổ túc cán bộ y tế Trung cao miền Nam ngay tại bưng biền để đào tạo trực tiếp các y sĩ, bác sĩ với chủ trương “Tuyển người tại chỗ, đón anh em từ chiến trường đi lên và đào tạo họ trở về chiến trường”. Các thầy giáo và học viên khi có yêu cầu cũng sẵn sàng tham gia phục vụ các chiến dịch và khi chiến dịch kết thúc, họ lại quay về tiếp tục giảng dạy, học tập tại trường. Các cán bộ Y tế đã có mặt ở hầu hết các chiến dịch, kịp thời cứu chữa cho thương bệnh binh và đồng bào, giảm bớt thương vong, đảm bảo lực lượng chiến đấu, góp phần vào thắng lợi chung...

Vào tuyến lửa thành đồng Tổ quốc

Năm 1966, ông tham gia rèn luyện thể lực leo núi ở Hòa Bình. Sau cuộc tiến công Tết Mậu Thân, mùa hè 1968 BS Phạm Ngọc Thạch xin được về Nam Bộ để nắm tình hình y tế.  Tháng 8/1968, Trung ương Đảng và Bác Hồ đồng ý để  ông vào Nam.

Ngày 30/8/1968, Bộ trưởng và các cán bộ tới Ban Y tế Miền. Tại vùng giải phóng Tây Ninh, BS Tư Thạch thường đội mũ tai bèo, mặc quần áo bà ba, đi dép lốp cao su, cổ quấn chiếc khăn rằn, chẳng khác nào một nông dân Nam Bộ, say sưa miệt mài với công việc bất kể ngày đêm, bất chấp bom đạn. Bộ trưởng đã dành nhiều thời gian đi thăm, làm việc với các bệnh viện, bệnh xá, các đội phẫu thuật và dự hội nghị tổng kết công tác y tế toàn miền tháng 9/1968. Đó là những kỷ niệm của cán bộ y tế toàn miền về Bộ trưởng -  anh Tư Thạch, vì sau đó gần 2 tháng ông lâm bệnh nặng, các đồng nghiệp hết lòng chăm sóc và cứu chữa, nhưng Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch đã từ trần vào ngày 7/11/1968, thọ 59 tuổi trong một lán nhỏ trong khu Bệnh viện Hoàng Lệ Kha, giữa khu rừng già gần Xóm Giữa, Lò Gò (Tây Ninh)... Các bạn chiến đấu các đồng nghiệp tiếc thương tiễn đưa ông về nơi yên nghỉ bên bờ sông Vàm Cỏ Đông, giữa một trảng xanh mà xung quanh là những cây dầu xòe tán. Sau ngày giải phóng miền Nam, ông được đưa về an táng tại Nghĩa trang TP Hồ Chí Minh.

Anh hùng, Bộ trưởng Phạm Ngọc Thạch đã đi xa hơn 40 năm, nhưng hình ảnh quen thuộc thân thương của ông vẫn còn mãi trong  tâm trí mọi người...