Cây đèn dầu Xóm Trại

Cây đèn dầu leo lét trong những đêm mưa phùn gió bấc, bến Cu Đê đưa đón bộ đội vượt sông an toàn, giờ đã trở thành huyền thoại khi chiến tranh đã lùi xa hơn ba chục năm nay... Nhưng những Bà mẹ Việt Nam anh hùng của Xóm Trại, Hoà Liên, Đà Nẵng vẫn còn đó, cô đơn khi tuổi xế chiều đã leo lắt như ngọn đèn dầu ngày xưa...

 

 

Gần hai mươi kilômét Quốc lộ 1A tránh TP Đà Nẵng, nối từ đường dẫn phía Nam hầm đường bộ Hải Vân đến Hoà Cầm vừa thông tuyến. “Bóng dáng” thị thành lập tức xuất hiện dọc theo con đường. Nhiều nhà hàng, nền đất được cắm mốc, xí phần đón đầu dự án... Thành phố như nhích chuyển về phía Tây. Dẫu vậy, cái Xóm Trại ven sông Cu Đê vẫn nép mình nhỏ bé và nghèo nàn như thuở nào. Lũ “hăm ba tháng mười” đã rút từ lâu, nhưng con đường vòng vo dẫn đến xóm nhỏ vẫn ngập ngụa trong bùn đất, phù sa. Ông Trưởng thôn Xóm Trại, tức thôn Quan Nam 5, xã Hoà Liên, huyện Hoà Vang - Võ Như Cường tình nguyện dẫn đường chúng tôi đi tìm “những cây đèn dầu” huyền thoại.

 

Người dân xóm Trại vẫn nghèo như xưa, vẫn oằn lưng với ruộng đồng. Ảnh: Hàn Phong.

 

Bà Phạm Thị Lữ đã 71 tuổi, mái tóc không còn sợi đen, nhưng đôi mắt vẫn còn sáng và lanh lẹ. Câu chuyện về dân Xóm Trại tham gia cách mạng của bà ngày kháng chiến chống Mỹ cứ nghe như việc cấy việc cày, nhẹ bâng những cái chết khi bị khui hầm. “Nói cách mạng chi cho to tát mấy cháu, cách mạng lúc nớ là chồng, là con, là anh chị em ruột thịt của mình “nhảy núi” mà thành. Không bảo vệ họ thì theo ai?”, bà Lữ giải thích lý do tham gia cách mạng của mình thật đơn giản. “Hồi nớ, cả Xóm Trại ni chỉ có 16 hộ. Đó là 16 cái chòi tranh ven sông Cu Đê nghèo đến xác xơ. Nhưng với Mỹ ngụy, thì vùng này là bàn đạp quan trọng để kiểm soát, tấn công cánh Tây Bắc Hoà Vang. Còn với cách mạng mình lại là hậu phương để chu cấp lương thực, thực phẩm, kết nối liên lạc với nội thành. “Đêm Cộng sản, ngày Quốc gia” thay nhau về, nên cái Xóm Trại này bị pháo kích liên tục. Nhưng người dân vẫn quyết bám đất, bám làng, đào hầm nuôi cán bộ, mua thuốc men, gạo muối để tiếp viện cho cách mạng.

 

Bà Lữ nhớ vanh vách tên những đồng đội, những sự kiện đã đi qua đời mình cách đây 40-50 năm. Bà kể, lúc đó đàn ông thanh niên đều “nhảy núi” theo cách mạng, cả làng toàn đàn bà con nít. Ban ngày thì đi biểu tình, đấu tranh, dò la lịch tuần của Mỹ ngụy; đêm đêm chong đèn báo hiệu cho cách mạng qua sông, về làng nhận tiếp tế, họp với du kích, cơ sở nội thành. Bên kia sông Cu Đê, trên núi Hải Vân, Bà Nà, nếu thấy Xóm Trại đỏ đèn là an toàn, bộ đội có thể vượt sông về làng. Nếu Xóm Trại tắt đèn thì ngược lại. Cái ám hiệu đơn giản, với ánh đèn dầu le lói ấy đã giúp thành công bao nhiêu cuộc họp quan trọng, nhiều chuyến vượt sông để người từ chiến khu về tiếp nhận tân binh, lương thực, cứu sống bao nhiêu mạng người.

 

Nhưng rồi cũng có “tai nạn” vì cây đèn dầu không kịp tắt. Bà Lữ nhớ lại: “Đó là vào năm 1959, khi ám hiệu về cây đèn dầu bị tiết lộ, địch đột kích khi bộ đội đã về làng. Chúng tôi bị bắt, tra tấn cả đêm nhưng không ai chịu khai. Đến sáng hôm sau, chúng khui trúng hầm bí mật ngay dưới gầm giường nằm của chị Phạm Thị Tăng... Bộ đội hy sinh và chị Tăng bị chúng bắn chết khi vừa chạy ra tới vườn chuối sau nhà. Từ đó, chúng tôi tương kế tựu kế, làm ám hiệu ngược lại và liên tục thay đổi theo từng thời điểm để bộ đội tiếp tục đi - về an toàn”. Những người đàn bàn Xóm Trại đã làm nên mảnh đất anh hùng từ những điều bình dị của cuộc sống. Thời gian qua mau, mới đó mà đã trở thành quá khứ. Những người đàn bà Xóm Trại khuất núi dần, ai còn sống đã bạc phơ mái đầu. Xóm Trại vẫn như ngày xưa, nghèo và buồn như khúc sông Cu Đê sạt lở đôi bờ đoạn gần ra biển Nam Ô.

 

 

Theo đợt gió mùa, mưa vẫn thốc từng cơn từ bến sông Cu Đê vào Xóm Trại. Hơi hướng mùa xuân nếu có cũng chỉ từ những chồi xanh của mạ mới xuống giống trên cánh đồng Hoà Liên. Trong căn nhà tình nghĩa vắng hoe, nghi ngút khói hương, bà Phạm Thị Tiểu vừa ngoáy trầu, vừa nhìn vô định ra cánh đồng trước nhà. Không ngờ có khách lạ trong ngày giỗ chồng, giỗ con... ngày mà với bà là trống vắng nhất mỗi năm. Bà già bỗng vui hẳn.

 

Mẹ Phạm Thị Tiểu, 75 tuổi trên cánh đồng lúa Hòa Liên. Ảnh: Hàn Phong

 

Ông Cường nói, chồng bà Tiểu hy sinh trong kháng chiến chống Pháp. Người con duy nhất đã trở thành liệt sĩ từ năm 1968. Bà sống một mình nên chính quyền phải nhờ hàng xóm trông nom lúc ốm đau. Bảy mươi lăm tuổi, bà Tiểu đã phải đơn chiếc hơn bốn mươi năm nay rồi. Ở tuổi 76 nhưng bà còn minh mẫn: “Trời chẳng thương nên bắt tôi phải sống để chứng kiến từng cái chết của người thân”. Số con cháu, anh chị em của bà “ra đi” trong chiến tranh nhiều đến mức để lại gia đình bà tới 5 chị em là Bà mẹ Việt Nam anh hùng. Trong đó, 2 Bà mẹ Việt Nam anh hùng Phạm Thị Điệu, Phạm Thị Mai là chị ruột, 2 Bà mẹ Việt Nam anh hùng Lê Thị Bàn, Nguyễn Thị Liễu là chị dâu, mẹ Việt Nam anh hùng Ngô Thị Di là chị chồng. Tất cả họ đều là người con của Xóm Trại. Đưa bàn tay nhăn nheo già nua, bà Tiểu chỉ lên vết đen trên mặt: “Hồi nớ tui bị chúng nó đánh bầm mặt, thúi thịt, bể xương chậu, nên bây giờ trái gió trở trời thì lại đau. Nhưng đau nhất là tuyệt tự. Giọt máu duy nhất của ổng để lại chưa kịp vợ con đã vội ra đi”. Ước mơ của bà Tiểu làm ai cũng ngậm ngùi: “Tui chỉ mong sớm về với đất, sớm gặp được chồng con, đồng đội”.

 

Mẹ Tiểu bên bàn thờ những người thân là liệt sĩ. Ảnh: Hàn Phong.

***

Tôi mua mười cân nếp mèo thơm lựng mùi lúa mới của vợ ông Trưởng thôn Võ Như Cường. Vợ ông bán tín bán nghi: “Chú nói thiệt à. Gạo nếp quê mùa có đáng chi mà làm quà với người phố thị”. Tôi không biết phải giải thích thế nào cho phải, chỉ cười trừ.

 

Ông Trưởng thôn Xóm Trại, Võ Như Cường cho biết: Hoà Liên là xã Anh hùng, nhưng Xóm Trại cũng được công nhận là thôn Anh hùng, điều này hơi hiếm có.   Đặc biệt hơn, tại đây lại có nhiều gia đình Anh hùng. Cả thôn chỉ với 210 nóc nhà, nhưng có đến... 180 gia đình chính sách, có công cách mạng. Hơn 40% trong số 210 hộ của thôn là gia đình liệt sĩ và hơn 10 Bà mẹ Việt Nam anh hùng...

Hoà Liên đã lên phố, sắp thành phường, thành khối phố nhưng vẫn còn là làng quê nghèo đến xót xa. Hơn thế, mảnh đất vốn chịu khốc liệt chiến tranh, giờ vẫn là “vùng đệm”; nơi mà Khu công nghiệp Hoà Khánh ngày đêm xả rác và nước thải ô nhiễm trực chỉ ra môi trường; nơi mà người dân vẫn nơm nớp lo chuyện giải toả di dời. Chỉ 2 cái ngoặt cổ xe, theo con đường mang tên thiếu tướng Nguyễn Bá Phát - người anh hùng của đất Hoà Liên là đến Quốc lộ 1A, phường Hoà Hiệp, quận Liên Chiểu, nhưng sao nghe quá xa sự cách biệt với thị thành.

 

Trên kia, đường tránh thành phố Đà Nẵng - đoạn nối từ đường dẫn phía Nam hầm đường bộ Hải Vân đến Hoà Cầm vừa thông tuyến, bóng dáng thị thành đã xuất hiện trên từng cột mốc. Dẫu không nói thành lời, nhưng chúng tôi ai cũng hy vọng ngày trở lại, Xóm Trại đã lên tên phường, tên phố. Những con đường không còn vòng vo, ngập chìm phù sa sau lũ. Chỉ buồn là đến lúc ấy, không biết những mẹ già Xóm Trại có còn trên cõi đời này để chứng kiến cảnh huy hoàng.