Chuyên gia mách cha mẹ cách nuôi dưỡng EQ cho trẻ

Để trẻ không đơn độc khi tìm kiếm sự giúp đỡ khi bị bạo lực, xâm hại

GĐXH – Từ năm 2019 đến nay, Tổng đài Quốc gia Bảo vệ trẻ em 111 đã tiếp nhận gần 6 triệu cuộc gọi, ghi nhận hơn 11.000 trường hợp trẻ bị bạo lực, xâm hại cần can thiệp. Tuy nhiên, chỉ khoảng 6% trẻ em tiếp cận được dịch vụ hỗ trợ, cho thấy khoảng cách giữa việc có dịch vụ và khả năng tiếp cận thực tế vẫn là vấn đề đáng quan tâm.

Vì sao cần giáo dục EQ từ lứa tuổi mầm non, tiểu học?

Tại tọa đàm Nuôi dưỡng em bé lành mạnh và hạnh phúc tổ chức bởi Nhã Nam, TS tâm lý học Nguyễn Thị Mai Hương đã nhấn mạnh tầm quan trọng của giáo dục cảm xúc cho trẻ. Việc giáo dục trí tuệ cảm xúc (EQ) và kỹ năng mềm cho trẻ mầm non, tiểu học không chỉ giúp trẻ phát triển toàn diện mà còn tạo nền tảng vững chắc cho tương lai. 

Theo chuyên gia, phát triển EQ gồm ba trụ cột: giúp trẻ nhận diện cảm xúc, hiểu nguyên nhân và ý nghĩa của cảm xúc, đồng thời biết cách điều hòa cảm xúc lành mạnh, phù hợp với chuẩn mực văn hóa, xã hội.

Ở lứa tuổi mầm non và tiểu học, trẻ đang từng bước hình thành khả năng nhận biết bản thân, giao tiếp, ứng xử và thích nghi với môi trường xung quanh. Tuy nhiên, khi gặp tình huống bất như ý, trẻ có thể chưa biết cách diễn đạt cảm xúc hoặc lựa chọn cách ứng phó phù hợp.

Vì vậy, giáo dục EQ cần được bắt đầu từ những năm đầu đời. Trẻ biết quản lý cảm xúc không có nghĩa là luôn vui vẻ, ngoan ngoãn hay không bao giờ tức giận. Điều quan trọng là trẻ hiểu mình đang cảm thấy gì và từng bước học cách phản ứng phù hợp.

Chẳng hạn, khi bị bạn đánh hoặc trêu chọc, trẻ cần được giúp hiểu mình đang buồn, tức giận hay sợ hãi. Sau đó, cha mẹ mới cùng con tìm cách ứng phó: nói rõ với bạn rằng mình không thích hành động đó, rời khỏi tình huống nguy hiểm hoặc tìm đến giáo viên để được hỗ trợ.

Trẻ cần hiểu rằng tìm kiếm sự giúp đỡ không phải là yếu đuối. Biết bảo vệ bản thân và chủ động nhờ người lớn hỗ trợ cũng là biểu hiện của lòng can đảm.

Về lâu dài, EQ góp phần giúp trẻ xây dựng cái tôi lành mạnh, tự tin, biết yêu thương, tôn trọng sự khác biệt và hòa hợp trong các mối quan hệ. Trí tuệ cảm xúc không thay thế trí tuệ nhận thức (IQ), mà bổ trợ cho sự phát triển toàn diện, giúp trẻ tự quản lý bản thân và thích nghi tốt hơn với những thử thách trong cuộc sống.

TS. Nguyễn Thị Mai Hương cho rằng, những thay đổi trong môi trường sống và học tập có thể tạo áp lực đáng kể, nhất là với trẻ nhỏ chưa đủ khả năng thích nghi. Khi trẻ nói không có bạn chơi cùng, bị trêu chọc hoặc không muốn đến trường, cha mẹ cần lắng nghe để hiểu chuyện gì đang xảy ra, thay vì vội yêu cầu con phải mạnh mẽ hơn.

Những biểu hiện như thu mình, né tránh giao tiếp, cho rằng không ai muốn chơi cùng hoặc liên tục từ chối đến trường cần được người lớn quan sát, tìm hiểu. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng những câu hỏi gần gũi: "Hôm nay con cảm thấy thế nào?", "Điều gì khiến con buồn?".

Khi trẻ chuyển sang môi trường mới, cha mẹ cũng cần chuẩn bị tâm lý, giúp con hình dung những thay đổi và làm quen từng bước, thay vì đặt áp lực phải thích nghi ngay lập tức.

Cha mẹ cần làm gì để nuôi dưỡng EQ cho con?

Giáo dục cảm xúc không nhất thiết bắt đầu từ những chương trình phức tạp. Chính cách cha mẹ lắng nghe, phản hồi khi con mắc lỗi, giải quyết bất đồng hay chia sẻ trải nghiệm của mình có thể trở thành những bài học cảm xúc gần gũi nhất.

Theo chuyên gia, gia đình cần tạo cho trẻ cảm giác an toàn thông qua những "ngôn ngữ tình yêu" hằng ngày. Những tiếp xúc như ôm ấp, nắm tay khi con bị đau giúp trẻ cảm nhận sự yêu thương, đồng thời học cách thấu hiểu và chia sẻ khi thấy người khác gặp khó khăn.

Khi trò chuyện với con, người lớn nên ngồi hoặc cúi xuống ngang tầm mắt trẻ. Cử chỉ này giúp trẻ cảm nhận mình được quan tâm, tôn trọng và thực sự được lắng nghe.

Cha mẹ cũng có thể dành thời gian mỗi ngày để cùng con kể về những điều vui, buồn đã xảy ra. Với trẻ chưa diễn đạt tốt bằng lời, vẽ tranh, chơi đất nặn hoặc đóng vai tình huống là những cách giúp trẻ bộc lộ cảm xúc.

Những việc vừa sức như nhặt rau, rửa cốc, sắp xếp đồ chơi cũng giúp trẻ rèn tính tự chủ. Khi hoàn thành một công việc, trẻ có thêm trải nghiệm về năng lực của bản thân, từ đó củng cố sự tự tin.

Đặc biệt, cha mẹ cần làm gương. Khi người lớn kể về một lần thất bại, cách vượt qua khó khăn hoặc chủ động xin lỗi khi mắc lỗi, trẻ có thêm hình mẫu để học cách chịu trách nhiệm, yêu thương và tôn trọng người khác.

Khi trẻ đang hoảng sợ hoặc mất bình tĩnh, cha mẹ không nên ép con phải giải quyết vấn đề ngay. Nguyên tắc được chuyên gia nhấn mạnh là "kết nối trước – điều chỉnh sau".

Trước tiên, hãy giúp con rời khỏi tình huống gây căng thẳng và tạo cảm giác an toàn. Sau đó, cha mẹ có thể ngồi bên con, cùng thực hành những bài tập thở hoặc thư giãn cơ thể. Chỉ khi cảm xúc đã ổn định, người lớn mới bắt đầu phân tích sự việc và hướng dẫn con cách xử lý.

Cha mẹ cũng có thể cùng con làm "nhiệt kế cảm xúc" bằng giấy màu, chia các mức độ từ nhẹ đến mạnh hoặc vẽ những khuôn mặt thể hiện cảm xúc khác nhau. Với trẻ nhỏ, cách làm trực quan này giúp con dễ nhận biết mình đang buồn, lo lắng hay sợ hãi đến mức nào.

Nuôi dưỡng EQ từ những trang sách

TS. Nguyễn Thị Mai Hương cho biết, trong tâm lý trị liệu, đọc sách được xem là một phương pháp can thiệp có tên gọi Bibliotherapy (liệu pháp đọc sách). Đồng thời, đọc sách cùng cha mẹ cũng là khoảng thời gian chất lượng giúp các thành viên trong gia đình gắn kết.

Thông qua những câu chuyện, trẻ có thể tiếp cận các giá trị sống như yêu thương, lòng nhân ái, sự tôn trọng và cách ứng xử trước khó khăn. Quan trọng hơn, khi cha mẹ cùng đọc, trẻ có cơ hội chia sẻ những suy nghĩ, cảm xúc của mình trong một không gian an toàn.

Một câu chuyện về nhân vật bị bạn bè xa lánh có thể trở thành điểm khởi đầu để cha mẹ hỏi con: "Nếu con là bạn ấy, con sẽ cảm thấy thế nào?", "Con sẽ làm gì nếu gặp chuyện tương tự?". Từ đó, trẻ học cách đặt mình vào vị trí của người khác, nhận diện cảm xúc và tìm kiếm cách giải quyết phù hợp.

Với trẻ mầm non, cha mẹ có thể chọn sách tranh, câu chuyện ngắn, hình ảnh rõ ràng về các cảm xúc vui, buồn, tức giận, sợ hãi. Với trẻ tiểu học, những câu chuyện có tình huống phức tạp hơn sẽ tạo cơ hội để trẻ suy nghĩ về tình bạn, sự khác biệt, lòng can đảm và trách nhiệm.

Điều quan trọng không phải là đọc thật nhiều sách hay yêu cầu trẻ nhớ hết nội dung, mà là sự đồng hành của cha mẹ. Trong giờ đọc sách, người lớn có thể dừng lại để lắng nghe suy nghĩ của con, cùng con gọi tên cảm xúc của nhân vật và liên hệ với những trải nghiệm hằng ngày.

"Những khoảnh khắc ấm áp bên trang sách có thể trở thành ký ức gắn bó an toàn, góp phần tạo điểm tựa tâm lý cho trẻ trong quá trình trưởng thành" – TS Nguyễn Thị Mai Hương chia sẻ.

Giáo dục EQ là quá trình giúp trẻ hiểu bản thân, biết tôn trọng người khác và từng bước học cách ứng phó với những tình huống trong cuộc sống. Khi gia đình biết lắng nghe, đồng hành và tạo ra môi trường an toàn, trẻ sẽ có thêm cơ hội phát triển lành mạnh cả về trí tuệ, cảm xúc và nhân cách.

3 quy tắc cha mẹ thông minh áp dụng mỗi ngày: Con lớn lên EQ cao, khéo ứng xử

GĐXH - Theo Giáo sư Goleman (Harvard), EQ quyết định đến 80% sự thành công của một người. Để nuôi dưỡng EQ cao cho trẻ, cha mẹ có thể áp dụng 3 quy tắc dưới đây.