Chuyện làm dân số nơi rẻo cao

Người Mông đi chăm sóc sức khoẻ sinh sản

Có nhiều nguyên nhân khiến công tác tuyên truyền dân số nơi đây chưa được hiệu quả, nhưng đầu tiên phải kể đến đó là tâm lý xấu hổ của người Mông. Bà Trần Thị Oanh - Chủ nhiệm Uỷ ban DS-GĐ-TE huyện Than Uyên kể: Mỗi khi có chiến dịch chăm sóc SKSS, nếu thấy chị em nào cứ nhìn trước ngó sau mãi mà chưa chịu vào thì đích thị đó là người Mông, không cần phải căn cứ vào trang phục nữa.

Trong khi mọi người cứ bình thản đến và xem như đó là quyền lợi của mình thì với người Mông, cán bộ dân số ở đây còn phải đầu tư “công tác tư tưởng” cho họ khá kỳ công. Có khi họ còn tự ý bỏ về chỉ vì không vượt qua được sự mặc cảm khi chứng kiến cảnh chị em cứ “hồn nhiên” thăm khám. “Họ xấu hổ đến mức, chỉ cần nhìn thấy bác sĩ họ đã sợ rồi” - bà Trần Thị Oanh nói.

Đã quen với đặc điểm tâm lý của họ nên hễ thấy họ rụt rè còn chưa biết là nên vào hay ra thì các cán bộ ở đây sẽ “trấn an”: “Cứ vào đi, tôi đứng ở ngoài canh cho, không có ai nhìn thấy đâu mà sợ”. Thế nhưng đó mới chỉ là “cửa ải” thứ nhất. Vào đến nơi, nếu là bác sĩ nữ còn đỡ, chứ là bác sĩ nam thì có nói thế nào họ cũng không nghe.

Bà Trần Thị Oanh cho biết, phụ nữ người Mông vẫn còn quan niệm  chỉ có chồng mới được nhìn thấy “chỗ ấy” thôi, nếu người thứ hai nhìn thấy là có tội với chồng. Chả thế mà nhiều chị em, nhờ được tuyên truyền cũng hiểu được tác dụng của việc chăm sóc SKSS nhưng vì sợ chồng nên không dám đi, hoặc có đi cũng tự nhủ phải “giữ kín như bưng”.

Gần đây, chị em người Mông đã nghĩ ra một “sáng kiến” là, mỗi khi đến kỳ chăm sóc SKSS, họ thường mang theo một chiếc quần dài. “Lúc đầu, chúng tôi cứ tưởng là họ mang quần cho con vì người Mông chỉ mặc váy chứ có mặc quần bao giờ, nhưng hoá ra không phải. Trước khi thực hiện BPTT, họ ra suối rửa ráy sạch sẽ, sau đó “trang bị” kỹ càng bằng cách mặc quần vào trong váy rồi mới trèo lên bàn. Lên bàn rồi họ chỉ cởi một ống quần ra chứ nhất định không cởi hết. Xong việc là chạy một mạch, ai hỏi han gì cũng không nói”, bà Oanh kể.

Từ một bác sĩ chuyển sang làm công tác dân số, bà Đào Thị Hoà - Chủ nhiệm Uỷ ban DS-GĐ-TE huyện Phong Thổ biết rằng, công tác KHHGĐ cho người Mông chịu tác động rất lớn bởi người chủ trong gia đình. Có lần, sau khi vận động được chị em dân tộc Mông đến thực hiện các BPTT, chẳng biết chị em về nói với chồng thế nào mà anh chồng ngay lập tức đưa vợ đến trung tâm y tế một mực bắt các bác sĩ ở đây phải tháo bằng được “cái hãm đẻ” ấy ra trước sự chứng kiến của anh ta.

Thế mới biết, thực hiện được các chỉ tiêu của Trung ương giao cho ở các huyện miền núi khó khăn đến nhường nào. Và có lẽ chỉ ở những nơi này mới có chuyện, để chị em đặt được cái dụng cụ tử cung, người cần phải vận động lại chính là các đức ông chồng.

Vận động mãi thì sự chuyển biến cũng mới chỉ được thể hiện ở phía chị em, còn các ông chồng thì có khi mới thấy cán bộ dân số đến họ đã lảng đi nơi khác rồi. Chị Nguyễn Thị Oanh, cán bộ dân số của huyện Phong Thổ cho biết một thực tế, mỗi khi đến kỳ chiến dịch, chúng tôi cấp phát thuốc cho chị em nhưng do bận công việc nên họ hôm nhớ hôm quên. Bao cao su thì trở thành “đồ chơi” cho những đứa trẻ. Chỉ còn trông chờ vào mỗi biện pháp đặt vòng thì lại gặp rào cản bởi tâm lý xấu hổ của chị em và quan niệm gia trưởng của các ông chồng. Nhưng không thể vì những khó khăn đó mà công tác dân số ở vùng cao bị buông lỏng.

Bà Chủ nhiệm Uỷ ban DS-GĐ-TE huyện Than Uyên chia sẻ một kinh nghiệm: Làm công tác dân số cho người Mông, điều quan trọng là phải để cho họ được mắt thấy tai nghe, lúc đó họ mới tin. Cách đây khoảng 5 năm, ở Than Uyên hầu như không có ai thực hiện các BPTT. Nay, nhờ công tác vận động tuyên truyền, những nhận thức đã có chiều hướng thay đổi. Nhiều chị em đã đề nghị xin được sử dụng các BPTT “để không bị khổ vì đẻ nhiều nữa”.

Quyết định là đội ngũ cán bộ

Bà Đào Thị Hoà - Chủ nhiệm Uỷ ban DS-GĐ-TE huyện Phong Thổ, cho biết tìm được một cán bộ chuyên trách rất khó. Ngoài sự nhiệt tình, một yêu cầu đặt ra là phải học hết cấp 2 nhưng ở đây, những người học hết cấp 2 đều nằm trong diện “quy hoạch cán bộ” rồi, chả đến lượt dân số, vừa vất vả, thù lao lại ít. Cũng có người nhiệt tình ở lại nhưng đào tạo mãi, đến lúc quen việc thì xã lại điều chuyển sang làm công tác khác.

Nhìn từ góc độ của nhà quản lý công tác dân số của một tỉnh, ông Nguyễn Đình Bách - Chủ nhiệm Uỷ ban DS-GĐ-TE tỉnh chỉ ra rất nhiều nguyên nhân cản trở đến mục tiêu của ngành. Lai Châu có nhiều dân tộc cùng sinh sống cho nên khó khăn đầu tiên đó là ngôn ngữ. Trong khi đó, người cao tuổi và phụ nữ gần như không biết tiếng phổ thông. Cán bộ dân số hoặc những người làm công tác truyền thông lại không hiểu tiếng địa phương hoặc hiểu không đầy đủ, nhất là những vấn đề chuyên sâu, chuyên ngành. Tất cả những gì liên quan đến truyền thông đều phải có người “phiên dịch” là cán bộ ở xã.

Là một tỉnh mới tách nên dân số của Lai Châu khá thấp với hơn 330.000 dân, mật độ dân số 35 người/km2. “Trên thực tế, tuy tổng dân số của tỉnh thấp nhưng số người trong hộ gia đình lại khá cao. Số con trung bình trên một cặp vợ chồng của Lai Châu hiện đang ở mức 3,2-3,3 con. Với một tỉnh mà thu nhập bình quân đầu người mới chỉ 145USD/người/năm thì không thể không đẩy mạnh công tác dân số trong công cuộc phát triển kinh tế - xã hội của Lai Châu” - Chủ nhiệm Bách nhấn mạnh.

Trao đổi với các cán bộ dân số huyện Phong Thổ, họ đều cho rằng công tác dân số ở đây muốn thành công hay không phụ thuộc rất nhiều vào cán bộ xã. Trong khi đó, như lời đồng chí chủ nhiệm Uỷ ban DS-GĐ-TE tỉnh thì “xã mới chỉ đồng tình ủng hộ thôi, còn vai trò của cấp uỷ, chính quyền lãnh đạo công tác dân số còn mờ nhạt, nhận thức và hành động vẫn chưa được tương xứng. Nghĩa là chưa có những kế hoạch chi tiết cụ thể; vẫn còn phó mặc hoặc khoán cho dân số và y tế. Vì thế, làm thế nào để các cấp lãnh đạo cơ sở hiểu, thực sự đóng vai trò chỉ đạo công tác dân số trên địa bàn cũng là mối quan tâm hàng đầu của chúng tôi”.

Dùng văn hoá dân gian làm dân số

“Nhưng làm sao để triển khai công tác dân số một cách có hiệu quả thì chúng tôi vẫn phải tìm ra” - Chủ nhiệm Bách khẳng định. Đầu tiên phải khắc phục được tình trạng bất đồng ngôn ngữ bằng cách đào tạo cho các cán bộ dân số phải biết tiếng địa phương. Bên cạnh đó, thông qua tiếng nói của người có trách nhiệm ở địa phương để tuyên truyền công tác dân số như trưởng bản, Hội phụ nữ... Phối hợp với ngành giáo dục để làm công tác xoá mù chữ, nhất là cho phụ nữ; tích cực truyền thông tại nhà qua mạng lưới CTV...

Khó khăn lớn nhất hiện nay của Lai Châu chính là những dân tộc có tiếng nói nhưng chưa có chữ viết. Hiện công tác dân số chỉ mới làm được một vế là chuyển tải thông qua người địa phương, còn bằng tiếng địa phương thì chưa làm được. Để khắc phục tình trạng này, từ năm 2006, ngành DS, GĐ&TE Lai Châu bắt đầu truyền tải những thông điệp và công tác dân số bằng văn hoá dân gian. Hướng khắc phục này theo Chủ nhiệm Bách là rất khả quan, bởi các bài hát về dân số và KHHGĐ trên địa bàn tỉnh là khá phong phú về số lượng và thể loại. Hiện tỉnh đang phối hợp với Sở VHTT và các ban ngành chức năng để sưu tầm, biên tập các bài hát mang thông điệp của ngành bằng tiếng Mông, Thái, Hà Nhì, sau đó biên tập lại để dựng thành các băng đĩa.

Mục tiêu trong năm 2007 của Lai Châu là giảm tỉ lệ sinh con thứ 3 trở lên 3%. “Đặc biệt năm  2007 sẽ là năm đổi mới và nâng cao hiệu quả hoạt động truyền thông chuyển đổi hành vi; bồi dưỡng chuyên môn nghiệp vụ cho các cán bộ mới tuyển dụng; nâng cao hiệu quả phối hợp với các sở ban ngành, đoàn thể để hoàn thành các chỉ tiêu DS-GĐ-TE đề ra” - Chủ nhiệm Bách nhấn mạnh.

Thanh Hà