Chuyện Tết miệt vườn

Đất Nam Bộ phì nhiêu màu mỡ nhưng cũng chia ra nhiều vùng phong thổ khác nhau: xứ rẫy, xứ đồng bưng, dất gò, đất trũng mà sang trọng và phong lưu nhất là xứ miệt vườn. Cố nhà văn Sơn Nam đã có hẳn quyển sách Văn minh miệt vườn, xem đây là cái nôi, là vườn ươm cho văn hóa của cả vùng Nam Bộ.

Vùng đất ước mơ của một thời

Không có lằn ranh địa giới rõ rệt đâu là miệt vườn nhưng có thể phân biệt rất rõ đó là vùng đất cao ráo ven sông Cửu Long, được hưởng nước phù sa và được người Việt khai thác lâu đời tạo tác thành những vườn cây xanh ngát mênh mông.

Ngay trong thơ ca dân gian cũng đã thương xót cho những vùng miền khác và những miệt vườn đã thành vùng đất hứa, là ước mơ của bao cô gái quê muốn trao thân gửi phận.

Ảnh minh họa

Với những vùng đất rẫy, đất đồng, đất bãi bồi ven sông rạch, người ta mặc nhiên xem đó là số phận hẩm hiu, hên xui may rủi không ai chủ động lựa chọn. Câu ca dao xưa buồn hiu thụ động gắn liền với những hình tượng sản vật có phần lam lũ: “Gió đưa gió đẩy, về rẫy ăn còng, về sông ăn cá, về đồng ăn cua”.

Thế nhưng, miền đất miệt vườn là mong muốn và toan tính chọn lựa của người mẹ đến cô con gái các vùng quê khác:

“Mẹ mong gả thiếp về vườn,

Ăn bông bí luộc, dưa hường nấu canh”.

Đối lập với con đường còng, con cua phải lội sình để bắt thì bông bí, dưa hường (dưa nấu non) là phẩm vật thanh cao sang cả.

Với điều kiện sản xuất thủ công ngày ấy, bông bí dưa hường càng quý hiếm. Ước mơ về vườn ăn bông bí luộc ngày xưa không khác nào ước mơ xây túp lều lí tưởng trong khu Phú Mỹ Hưng bấy giờ.

Điều gì làm cho các cô gái quê xứ khác phải thèm thuồng đến vậy?

Cây trái ngọt lành, trai thanh gái lịch

Miệt vườn theo nghĩa Nam Bộ là những vùng đất gò cao ráo, đất cồn phì nhiêu nhiều nằm dọc quanh sông Cửu Long quanh năm nước ngọt. Người dân Nam Bộ từ lâu đời đã khẩn hoang và tạo lập nên những vườn cây chuyên canh cam quýt bạt ngàn hàng chục ngàn hécta ở Tiên Giang, Bến Tre, Vĩnh Long, Cao Lãnh…Trong điều kiện phong thủy đó, công việc của người chủ miệt vườn không phải là một nắng hai suơng bán lưng cho nắng. Con gái miệt vườn da trắng như  bông bưởi, tóc thơm như bông lài đến độ người ta phải tràm trồ:

“Trầu nào ngon bằng trầu Cao Lãnh

Gái nào bảnh bằng gái Nha Mân”.

Cô gái miệt vườn không chỉ là cái đẹp hình thức mà cái chính là cái đẹp nết na

Nhưng cái bảnh của cô gái miệt vườn không chỉ là cái đẹp hình thức mà cái chính là cái đẹp nết na. Không bị mùa vụ, chuyện đồng áng thúc bách, các cô gái miệt vườn có thời gian cho việc nội trợ, có điều kiện trau dồi nữ công gia chánh. Song song với sầu riêng, măng cụt Cái Mơn, bưởi Năm Roi, xoài cát Hòa Lộc, chúng ta phải có bánh tráng Mỹ Lồng, bánh phồng Sơn Đốc, nem Lai Vung, hủ tíu Mỹ Tho…Những đặc sản từ tay cô gái miệt vườn đã làm vang danh cả một vùng đất. Con trai miệt vườn cũng đâu thể để mình lém cạnh, cũng phải năng động thanh lịch cho ra vẻ “công tử vươn” khôn thua “công tử Bạc Liêu”. Dân gian có câu: “Trai Nhơn Ái, gái Long Xuyên” là lời ca ngợi dành cho dân miệt vườn.

Nhơn Ái thuộc Phong Điền nổi danh về cam, quýt ở rạch Cần Thơ. Đây cũng là nơi sản sinh nhiều nho sĩ, nhất là dân trung lưu và bình dân ăn nói lễ phép, lưu loát, biết hát biết hò nơi sông sâu nước ngọt với chiếc tam bản hai chèo hoặc bốn chèo. Gái Long Xuên nổi tiếng giỏi về nữ công gia chánh, đặc biệt là ở vùng cù lao Ông Chưởng, vùng Chợ Mới…

Chính trong điều kiện đât đai màu mỡ, mưa gió thuận hòa, trai thanh gái lịch, những ngày hội hè lễ tết ở miệt vườn, đã mang sắc thái tươi tắn, rôm rả, duyên dáng, khác xa những vùng đất khác. Người miệt vườn không chỉ làm ra những sản vật đẹp, tốt cho cái tết của mình, mà còn làm ra những sản phẩm tết cho những vùng miền khác.

Tạo ra sắc màu, sản vật tết

Bài hát “Xuân này con không về” tân nhạc của Trịnh Lâm Ngân chỉ có hình ảnh mai vàng, bánh chưng xanh nhưng đến khi chuyển thành vọng cổ, tác giả Viễn Châu đã thêm vào đó hình ảnh và âm thanh “Ngày quết bánh phồng đêm thức anh nồi bánh tét. Chờ đợi mỏi mòn mà nó có về đâu…” Tiếng nhịp chày đầm ấm vang lên từ đầu trên xóm dưới, những giàn bánh phồng phơi trên tấm đệm bàn là hình  ảnh âm thanh Tết đặc trưng của miệt vườn.

Hoa quả đủ sắc màu

Bánh Tết không chỉ là thức cúng mà còn là sự đua tài của các cô gái về khẩu vị, độ dẻo thơm. Không như bánh chưng trước sau chỉ có nếp nhân đậu xanh thịt mỡ, bánh tét miệt vườn liên tục cải tiến từ hình thức mẫu mã đến nguyên liệu. Ngay với võ nếp bao quanh đã có nhiều loại và cách chế biến khác nhau: nếp trắng đơn thuần, nếp ngâm lá cẩm, nếp ủ gói sống, nếp xào nước cốt dừa, nếp pha với đậu đen, đậu phộng…Với nhân lại càng đa dạng: nhân chuối, nhân đậu mạn, nhân đậu ngọt, nhân đậu xanh thịt mỡ, nhân đậu xanh trứng muối thịt mỡ…Về hình thức, người con gái miệt vườn còn tài hoa vận dụng màu sắc nguyên liệu giữa nhân và nếp để tạo ra hình ảnh độc đáo của khoanh bánh khi được cắt ra. Ngoài hình dạng thông thường trong nhân ngoài nếp, có những loại bánh mang hình hoa cúc, có loại bánh cắt ra thành chữ như lời chúc tết “TÀI, LỘC, PHƯỚC, THỌ”… Bánh phồng Sơn Đốc, bánh tét chữ Bến Tre, bánh nhân trứng Muối Trà Cuôn, bánh nếp cẩm hoa cúc Cần Thơ… giờ đã là những sản phẩm Tết độc đáo cho các vùng đô thị Sài Gòn và các thành phố.

Quả sầu riêng, đặc sản không thể thiếu ở các miệt vườn miền Tây

Không chỉ là trái ngon quả ngọt, bánh khéo tay của các cô gái, chàng trai miệt vườn còn tạo ra hình ảnh đẹp cho quê hương của mình và phục vụ cho cả nước các loại cây kiểng Tết. Làng Tân Quy Đông ( Sa Đéc, Đồng Tháp) và Cái Mơn ( Chợ Lách, Bến Tre) là hai vườn kiểng cung cấp kiểng Tết cho khắp các tỉnh thành Bắc Trung Nam. Đặc điểm cảu hai trung tâm này là vườn giữu được các loại cây truyền thống cho ngày tết như mai, cúc quất…lại luôn luôn tìm lai tạo và cung ưungs cho thị trường những loài cây cảnh mới có nguồn gốc từ các nước châu Á. Đặc biệt hơn nữa là sự sáng tạo không ngừng về kiểu dáng của cây cảnh. Với cây mai các nghệ nhân miệt vườn đã uốn, ép theo đủ hình dáng khác nhau: bosai, kiểng cổ, giả dạng đào, hình ngọn lửa…

Miệt vườn đã gắn bó máu thịt với các vùng đô thị. Năm nào dù mưa thuận gió hòa hay trở trời nghịch gió, những nghệ nhân miệt vườn vẫn cung ứng đủ cho thị trường cả nước những màu tươi thắm nhất. Từ sau rằm tháng Chạp, ghe xuồng, xe tải đã tấp nập mang sản phẩm miệt vườn ra đô thị cùng ánh mắt tươi vui tràn trề hy vọng của các nghệ nhân thương lái.

Một mùa Tết nữa lại về để trái tim những người con gốc gác miệt vườn như chúng tôi dẫu trên đầu đã hai thứ tóc vẫn cứ nao nao…

Anh Anh/Báo Gia đình & Xã hội