Còn nhiều băn khoăn về phương án thu phí trên đường cao tốc do Nhà nước đầu tư?

Thiếu vốn bảo trì, chất lượng đường xuống cấp nhanh chóng

Ủy ban Thường vụ Quốc hội đang bàn về phí sử dụng đường cao tốc thông qua trạm thu phí trên đường cao tốc do Nhà nước đầu tư do Bộ Tài chính xây dựng. Trước đó, trong tờ trình báo cáo Chính phủ, Bộ Tài chính cũng thừa nhận việc thu phí đối với tuyến cao tốc sẽ khiến người dân và dư luận quan tâm. Hiện có rất nhiều khoản thu thuế, phí liên quan đến lĩnh vực GTVT như thuế tiêu thụ đặc biệt, phí sử dụng đường bộ, lệ phí trước bạ... đều tính và thu theo phương tiện. Vậy có nên thu hay không và thu với mức nào?.

Còn theo báo cáo của Bộ GTVT, mạng lưới đường bộ Việt Nam đang khai thác dài 668.750km. Trong đó, đường cao tốc có 16 tuyến dài 968,7km. Theo quy hoạch phát triển đến 2020 và tầm nhìn 2030 đã được Thủ tướng phê duyệt thì mạng lưới đường bộ cao tốc Việt Nam gồm 21 tuyến với tổng chiều dài hơn 6.400km. Như vậy tỷ lệ tuyến cao tốc hiện có so với quy hoạch mới đạt 15%.

Hiện nay, suất đầu tư đường cao tốc 4 làn khoảng 130 tỷ đồng/km, 6 làn khoảng 190 tỷ đồng/km. Chi phí bảo trì đường cao tốc khoảng 830 triệu đồng/km, trong khi nguồn vốn ngân sách nhà nước bố trí cho công tác quản lý, bảo trì hàng năm chỉ đáp ứng khoảng 35-40% nhu cầu tối thiểu, dẫn đến tình trạng chất lượng đường xuống cấp nhanh chóng.

Cao tốc TPHCM - Trung Lương hiện không thu phí. Mức phí sử dụng đường cao tốc do Nhà nước đầu tư được đề xuất từ 1.000 - 1.500 đồng/xe/km. Ảnh: Quỳnh Trần

Theo nhu cầu đầu tư đường cao tốc đến 2020 cần hơn 342 nghìn tỷ đồng, đến 2030 cần hơn 599 nghìn tỷ đồng, trong khi nguồn lực nhà nước còn hạn chế, do đó cần thiết phải huy động mọi nguồn lực xã hội. Việc thu phí là một trong những giải pháp giúp tăng cường hiệu quả khai thác của đường cao tốc.

Nói thêm về mức thu phí, ông Trịnh Quang Hưng, Phó trưởng phòng Chính sách phí, lệ phí và thu khác (Vụ Chính sách thuế, Bộ Tài chính) cho biết: Theo quy định pháp luật phí, lệ phí và pháp luật về giá hiện hành đối với sử dụng đường bộ, hiện nay mới áp dụng thu phí sử dụng đường bộ theo đầu phương tiện hàng năm, tiền phí thu được sử dụng cho hoạt động bảo trì hệ thống đường bộ do Nhà nước quản lý; chỉ áp dụng thu phí dịch vụ qua trạm thu phí để hoàn vốn đầu tư xây dựng đường bộ do doanh nghiệp đầu tư. Do đó, Bộ GTVT đã nghiên cứu xây dựng Đề xuất phương án thu phí sử dụng đường cao tốc do Nhà nước đầu tư. Thực hiện quy định pháp luật phí, lệ phí và pháp luật về giá, Bộ Tài chính trình Chính phủ dự thảo Nghị quyết theo 2 phương án:

Phương án 1, quy định thu phí dịch vụ sử dụng đường cao tốc thông qua trạm thu phí trên cao tốc do Nhà nước đầu tư theo quy định pháp luật về giá. Căn cứ quy định tại Luật Giá, Bộ Tài chính đã dự thảo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội quy định điều chỉnh Danh mục hàng hóa dịch vụ do Nhà nước quy định giá.

Phương án 2, thu phí sử dụng đường cao tốc thông qua trạm thu phí trên cao tốc do Nhà nước đầu tư theo quy định pháp luật về phí, lệ phí. Căn cứ quy định tại Luật Giá, Bộ Tài chính đã dự thảo Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ Quốc hội bổ sung Danh phục phí, lệ phí ban hành kèm theo Luật Phí và lệ phí.

"Qua phân tích ưu, nhược điểm, Bộ Tài chính chọn phương án 1. Bởi lẽ hình thức này sẽ khuyến khích thu hút nguồn lực xã hội đầu tư xây dựng hạ tầng đường bộ. Bên cạnh đó, việc thu phí theo cơ chế giá sẽ đồng bộ về mức phí dịch vụ các dự án BOT liền kề, tạo điều kiện thuận lợi cho việc khai thác theo các hình thức chuyển nhượng. Trong khi đó, nếu quy định thu phí sử dụng đường cao tốc theo pháp luật về phí, lệ phí thì mức thu sẽ thấp hơn mức phí dịch vụ do quy định mức phí nhằm cơ bản bù đắp chi phí cung cấp dịch vụ, còn mức phí dịch vụ sẽ bù đắp chi phí và lợi nhuận nhà đầu tư", ông Hưng nhấn mạnh.

Vẫn lo ngại "phí chồng phí"

Chuyên gia kinh tế Nguyễn Trí Hiếu.

Bàn về vấn đề trên, chuyên gia kinh tế Nguyễn Trí Hiếu cho rằng cần phải có kế hoạch, đánh giá và cân đo đong đếm kỹ để tính phương án tối ưu nhất.

Ông Hiếu phân tích, về điểm trừ, đúng là hiện nay người dân đang đóng thuế vào ngân sách nhà nước. Tiền ngân sách để xây dựng cơ sở hạ tầng, trong đó có đường cao tốc thì không có lý do gì người dân không được sử dụng. Trong khi đó, nếu giờ vẫn tiếp tục xây dựng đường cao tốc bằng tiền ngân sách mà bắt dân đóng thêm phí nữa thì họ phải đóng 2 lần cho những dịch vụ công mà họ phải được sử dụng.

Còn về điểm tích cực, theo ông Hiếu, hiện nay do ảnh hưởng của dịch bệnh nên ngân sách đang bị khó khăn, thâm hụt, thất thu thuế do nhiều doanh nghiệp làm ăn không có lãi. Ngoài ra, chi phí công ngày càng nhiều nên đóng tiền sử dụng phương tiện công cộng là điều cần thiết nhằm đảm bảo chất lượng công trình, sản phẩm công cộng mà người dân sử dụng.

Tuy nhiên, giữa hai điểm tích cực và tiêu cực thì chúng ta cần chọn điểm nào vượt trội hơn. Việc này cần sự nghiên cứu của Bộ GTVT. "Người dân đóng thêm tiền cho tất cả đường cao tốc như vậy có thật sự tăng được dịch vụ không, tăng việc họ sử dụng công cộng không? Nếu dịch vụ, chất lượng tăng lên bù trừ cho việc đóng thêm tiền thì chúng ta cũng nên ủng hộ", ông Hiếu nhấn mạnh.

PGS.TS Đinh Trọng Thịnh.

Trong khi đó, PGS.TS Đinh Trọng Thịnh (chuyên gia tài chính) lo ngại, nếu thu thêm phí nữa sẽ bị phí chồng phí và mang lại gánh nặng cho người dân. Ông Thịnh đặt ra vấn đề: Ngân sách nhà nước bỏ tiền ra thì tại sao lại phải thu thuế người dân? Bản thân, trong ngân sách nhà nước phải bỏ tiền xây dựng giao thông, hạ tầng là đương nhiên. Và đó là chuyện bình thường, còn nếu do BOT, hay hợp tác công tư lại là câu chuyện khác. "Đây là Nhà nước bỏ tiền xây dựng thì không thể nào thu phí được. Tiền ngân sách cũng là tiền thuế từ người dân", PGS.TS Đinh Trọng Thịnh bày tỏ.

Một số chuyên gia khác cũng cho rằng, cần phải tính toán, đánh giá và phân tích kỹ lưỡng dưới cả góc độ của người sử dụng dịch vụ, nhất là khi chi phí vận chuyển của Việt Nam đang quá cao so với các nước. Bên cạnh đó, việc áp dụng mức phí đối với cao tốc mà Nhà nước đầu tư thì người dân có quyền lựa chọn như hiện nay hay không bởi thực tế từ trước đến nay, người dân có thể sử dụng cao tốc BOT hoặc đi đường bình thường, tức là người dân có quyền lựa chọn. Nhưng cao tốc mà Nhà nước bỏ vốn ra thì không đặt ra nguyên tắc lựa chọn nên gần như là bắt buộc đối với người dân…

Nhóm phóng viên

Thu phí không dừng triển khai thế nào sau “tối hậu thư” của Thủ tướng?