"Cõng" đời lên... cổng trời

Nhà bé Túc ở chót vót trên cổng trời Lũng Cú, cao hơn so với mực nước biển gần 2.000m. Thiên nhiên khắc nghiệt, đá tai mèo “choáng” gần hết diện tích tự nhiên, thiếu đất trồng trọt… nhưng khổ nhất là thiếu nước và thiếu đường đi. Nhiều đời nay, những người dân Pà Thẻn, ở chân núi Rồng (Lũng Cú – Hà Giang) nơi bé Túc sống đã quen với việc gùi mọi thứ trên lưng. Từ nước để uống, đất để trồng ngô, mái nhà che mưa che nắng cho đến hạnh phúc và khổ đau.

“Cõng mặt trời” trên lưng

Chiều hè ánh nắng xuyên qua áo quần, như muốn đốt cháy da người. Giữa cao nguyên đá bạt ngàn, chúng tôi như đi trong chảo lửa, hơi nóng phả ra từ vách núi, theo đá tai mèo màu xám xịt, chạy lên đỉnh trời. Nơi này vốn dĩ là địa chỉ hấp dẫn bậc nhất cho các “tay phượt” ưa khám phá, thích chinh phục hiểm nguy, đi du lịch để tìm cảm giác mới lạ.

Chúng tôi đến “nóc nhà Việt Nam” - xã Lũng Cú, huyện Đồng Văn, Hà Giang. Qua các bản làng thưa thớt dân cư, nhiều cái tên rất đặc trưng chỉ địa danh của miền đất này, để lại ấn tượng khó quên: Bản Lô Lô Chải, Séo Lủng, Tả Giá Khâu, Cẳn Tằng, Thèn Ván, Thèn Pả, Sì Mần Khan, Sán Chồ, Sán Tả Phìn... Xã Lũng Cú “ngự” dưới một thung lũng nhỏ, bốn bề núi cao chất ngất, tiếp giáp biên giới Việt - Trung.

Anh Nguyễn Văn Tâm, Phó Bí thư Đảng uỷ xã Lũng Cú hiện nay, vốn là sĩ quan chính trị, Đồn Biên phòng Lũng Cú. Tổ công tác được phân công cắm chốt, dựng trạm ở đây, ngoài nhiệm vụ bảo vệ cột cờ thiêng thiêng trên đỉnh núi Rồng, họ còn giúp đỡ bà con tăng gia sản xuất, nâng cao đời sống. Anh  nói: “So với trước, giờ bà con đỡ khổ hơn nhiều rồi. Nhưng cơn khát trên cao nguyên đá thì vẫn còn “đeo đẳng” không biết đến bao giờ?”.

Bé Túc ở Pà Thẻn, Lũng Cú, Hà Giang.

Chúng tôi gặp bé Giàng Thị Túc, 4 tuổi, ở bản Pà Thẻn, cõng chiếc gùi nhỏ trên lưng cùng chiếc can 5 lít, đi xin nước ở Trạm Biên phòng Lũng Cú. Gần năm nay, chiều nào tan lớp học ở lớp mầm non, chia tay cô giáo xong, Túc chạy về nhà, để đi...“cõng” nước. Trạm Biên phòng cách nhà Túc hơn 1km, nó miệt mài đi lại nhiều lần để “cõng” đủ nước sinh hoạt cho gia đình. Thói quen ấy của Túc là hình ảnh không thể thiếu đối với các anh bộ đội Biên phòng Lũng Cú. Anh Tâm bảo: “Lâu không thấy con bé đến lấy nước, mọi người lại cử nhau quẩy nước đến nhà Túc. Trước là đưa nước, nhưng cốt là để xem cô bé có ốm đau gì không? Nhiều cán bộ chiến sĩ, là người miền xuôi, lên đây công tác, có khi hàng năm mới được thấy mặt vợ con. Nhìn thấy cảnh trẻ em vùng cao lam lũ, quần quật từ tấm bé... đau lòng lắm”.

Tôi cũng đã theo bé Túc đi cõng nước. Xách can nước đi phía sau, thân hình bé nhỏ của cô bé bị gùi nước che lấp gần hết. Những bước chân bé nhỏ bước nhanh, liêu xiêu, nhấp nhô trên con đường đá lổn nhổn. Những ánh nắng cuối ngày trên cao nguyên đá, trước khi chui xuống núi đi ngủ sáng oà lên. Ánh nắng rọi vào trong gùi nước, lóng lánh theo những bước chân cô bé. Một hình ảnh thật đẹp mà cũng thật buồn.

“Gánh” cuộc đời trên vai

Bản Pà Thẻn có nhiều nhà nghèo, nhưng nhà Túc khó khăn hơn cả. Một lần đi làm nương, mẹ Túc chẳng may bị đá lăn gãy chân, trở thành tàn phế. Trên Túc có 4 anh chị, dưới có 1 em gái, nhà đông miệng ăn, thiếu đói triền miên, nhưng bố mẹ bảo chị em Túc phải đi học, sau này có trình độ, thay đổi cuộc sống nghèo nàn này. Mọi gánh nặng về kinh tế gia đình “đè” lên đôi vai nhọc nhằn của bố.

Một góc chợ Ma Lé.

Mùa đến, những người dân Pà Thẻn, rủ nhau “cõng” đất lên cao nguyên đá. Người khoẻ gùi to, người yếu hơn gùi nhỏ... đất từ chỗ phì nhiêu được gá vào kẽ đá, rắc rắc phân rồi tra giống ngô vào. Nếu Trời thương bà con Pà Thẻn, khi gieo thì mưa xuống, chẳng mấy chốc, hạt ngô nảy mầm, xanh lá... Nhưng mỗi dạo Trời thay đổi “tính nết”, không có hạt mưa, thì hạt ngô gieo xuống núi, đợi mãi vẫn không thấy nảy mầm. Đất ngày càng khô đi, xẹp dí xuống... cái đói lại “bao vây” gia đình bé Túc và người dân ở Pà Thẻn. Những vụ giáp hạt, nhà nước vẫn cứu trợ bằng lương thực, giúp bà con “gồng mình” vượt qua cơn đói. Nhưng đối diện với cơn khát, thì còn khó khăn gấp bội. Những chiếc xe chuyên dụng để cứu hoả, được trang bị cho Công an tỉnh Hà Giang, dường như chỉ để chở nước từ miền xuôi lên miền ngược, phục vụ miễn phí cho bà con.

Không ít kẻ cơ hội, sắm xe cộ, chở nước lên vùng cao, bán với giá cắt cổ. Chỉ có những người giàu, mới có tiền để tậu những xô nước hiếm hoi ấy về dùng. Chứ nghèo như nhà Túc, chẳng bao giờ “dám mơ”. Họ quen sống trong chờ đợi, chờ những cơn mưa của mùa sau, mà không biết có khấm khá hơn không?

Trẻ con Pà Thẻn, theo cha mẹ lên nương từ lúc mới lọt lòng. Chúng ăn mèn mén (món ăn được làm bằng ngô của người Mông), lăn lóc lớn lên như củ khoai củ sắn. Bé Túc và các chị đều làm việc nương rẫy rất thạo, lúc rảnh việc, cha nó vác dao vào rừng, chặt cây tre, cây trúc... làm nguyên liệu cho mẹ nó đan rổ rá, kiếm thêm thu nhập... Bản Pà Thẻn, có rất nhiều bạn nhỏ như Túc, chưa đi học, đã phải làm việc quần quật suốt ngày. Lâu lâu, trời không có mưa, cái bể to của Trạm Biên phòng Lũng Cú cũng đã khô cạn, bé Túc nhớ các chú bộ đội, đứng tần ngần ngoài cổng nhìn vào. Sống ở Pà Thẻn - Lũng Cú, chúng tôi càng trân trọng hơn những tình cảm chân thành, ngọt ngào bởi tình quân dân thắm thiết. Anh Tâm bảo: “Khó khăn là của chung, tất cả cùng chung vai gánh đỡ được chừng nào hay chừng ấy, vừa nỗ lực vượt khó, vừa hy vọng...”.

Người dân ở Lũng Cú đi chợ Ma Lé.

Buổi chiều ở thung lũng Pà Thẻn, mặt trời “nép” dần sau lưng núi, không gian chuyển sang màu nâu sẫm. Khí hậu ở Pà Thẻn đặc biệt ở chỗ: cho dù ban ngày trời nắng như thiêu như đốt, tiếng gió gào rít trên đỉnh núi, nhưng đến khi tắt nắng, không khí mát mẻ bao trùm cả thung lũng, khiến lòng người dịu nhẹ. Đêm chúng tôi ở đó, trăng mười bốn, chưa tròn vành, trời đêm trong veo, hơi se lạnh... Pà Thẻn đi ngủ sớm, còn những cán bộ tăng cường, các thầy cô cắm bản vừa xuống từ đỉnh núi. Mỗi tuần một lần, họ gặp nhau để đỡ nhớ nhà.

“Địu mái nhà” trên lưng

Hôm sau, chúng tôi rời Pà Thẻn, theo con đường vắt ngang lưng núi. Không gian tĩnh mịch, chỉ có hoa rừng vàng rực, tiếng mõ trâu vọng vào đất, cất lên nhạc điệu khó phai. Tiếng gà gáy le te trong bụi rậm, khói bếp nhà ai toả hương nồng ấm. Tôi chợt nhớ nhà đến nao lòng.

Chợ Ma Lé họp trên một khu đất rộng, mỗi sáng thứ Bảy hàng tuần, từ bản  làng cách tới 30 km, người “gùi” đổ về đây họp chợ đông đúc. Với người vùng cao, chợ phiên là sinh hoạt ý nghĩa đặc biệt quan trọng, trong đời sống tinh thần. Chúng tôi đến Ma Lé, gặp người dân tộc Lô Lô; Pu Péo, Mông, Dao, Tày... súng sính áo quần sặc sỡ xuống chợ. Có người xuống chợ để tìm bạn kết tóc xe tơ, có người chỉ để uống rượu... Nhưng để lại ấn tượng mạnh mẽ nhất, trong lòng chúng tôi, những người phụ nữ “địu mái nhà” trên lưng... leo dốc núi về bản.

Chợ Ma Lé vãn khách lúc “non” buổi sáng. Còn duy nhất dãy hàng bán “thắng cố”, hàng rượu, đang bốc khói nghi ngút là đông đúc hơn cả. Chị Giàng Thị Máy, 30 tuổi, ở bản Cẳn Tằng, xã Lũng Cú (Hà Giang), vừa bán xong hơn một yến đậu tương, liền dẫn 3 đứa con đến hàng kem, phát cho mỗi đứa một que 500 đồng. Số tiền còn lại, chị Máy không mua gì khác. Máy bảo: “Để dành mua tấm lợp, để xây nhà mới”. Nói đoạn, chân chị thoăn thoắt đi ra phía cửa hàng tấm lợp. Sau 15 phút chuẩn bị, chị Máy đã có 2  tấm lợp bằng tôn, choán gấp 3 thân hình bé nhỏ của chị.

Những cư dân tại Phố Bảng, Đồng Văn.

“Bầy” con ngoan ngoãn đi theo mẹ, nhởn nhơ vui đùa... chị Máy vừa trò chuyện với chúng tôi, vừa sải bước. Mồ hôi ướt đầm lưng áo, gương mặt loang loáng nước... Cái “ba lô khổng lồ” trên lưng chị Máy, sức nặng không thấm vào đâu, so với công đi bộ vượt núi của chị. Đứa lớn chạy lại, đưa cho mẹ bình nước đã nhẹ tòm. Chị Máy ngửa cổ, dấp ướt cái miệng đã khô, rồi đưa lại cho bọn trẻ. Mấy đứa thi nhau ngửa cổ lên trời, tợp một ngụm sảng khoái, đến đứa thứ ba thì hết nhẵn. Thấy chúng tôi trầm trồ, cảm phục, chị Máy hổn hển bảo: “Nặng lắm đấy, phải cố gắng thôi, sắp có nhà mới rồi”.

 Đã gần một năm nay, tháng nào chị Máy cũng đi chợ Ma Lé một lần. Những tấm lợp đã gần đủ để dựng một ngôi nhà mới. Thay thế nhà tranh vách đất sắp đổ. Đi về phía bản Cẳn Tằng, chúng tôi thấy rất nhiều chị em “đeo ba lô” giống y trang chị Máy. Nhìn từ phía sau, họ như những mái nhà biết đi, vượt dốc đá, lầm lũi về bản. Chị Máy nói: “Bắt buộc chúng tôi phải “địu” mái nhà trên lưng vì không có cách nào khác. Phần vì điều kiện kinh tế quá khó khăn, không thể thuê người chở, phần vì bản vùng cao, chưa có đường giao thông thuận tiện. Chồng chị Máy gần một năm nay, không về. Anh sang biên giới làm thuê, kiến thêm tiền, tiết kiệm, làm nhà. Nhắc đến chồng, chị Máy chợt buồn xa xăm, rồi lại quay sang nhìn các con... 

Tấm lợp thì đã gần đủ rồi, chỉ đợi anh ấy mang thêm tiền về, dựng cái khung nhà nữa là xong. Mặt trời lên muộn, bóng nắng loang lổ trên triền núi, hai mảng màu sáng, tối rõ rệt. Chúng tôi “hạ sơn”, qua cổng trời Cắn Tỷ, cổng trời Quản Bạ... với những ký ức đau đáu về những con người suốt đời cõng cuộc đời trên lưng.

Thu Trang