Dân “vén” hồ Hòa Bình

Ông Bùi Văn Mủa.

Đến nay, khi không còn phải  chạy đua với mực nước thì họ cũng đã bị “vén” lên tận những đỉnh đồi như những ốc đảo. Có chứng kiến cuộc mưu sinh của người dân nơi đây mới thấy cuộc sống nhiều khi khó khăn hơn chúng ta tưởng rất nhiều.

Những cuộc mưu sinh “nghiêng”

Thuyền chúng tôi cập bờ bản Mơ, xã Hiền Lương, Đà Bắc, Hoà Bình vừa lúc  ông Bùi Văn Mủa - Trưởng bản trở về sau một chuyến bắt cá. Ông chìa chiếc thúng hàng ngày vẫn dùng đựng tôm, đựng cá đánh bắt được về phía chúng tôi. Chiếc thúng trống rỗng. Ông bảo: “Hôm nay tớ chẳng kiếm được gì cả. Mà báo chí các cậu đến cái chỗ “sườn trâu đứng” này làm gì? Chán lắm!” Dường như đọc được sự thắc mắc của chúng tôi về cụm từ “sườn trâu đứng”, ông Mủa chỉ tay ngược lên phía những ngôi nhà giữa bản rồi tiếp lời: “Đấy, các cậu cứ nhìn thì biết, dốc như cái sườn con trâu nó đang đứng như thế thì có làm ăn gì được đâu!”.

Hôm nay chẳng kiếm được chút gì, ông Mủa lại mang cá bắt được những hôm trước đó ra phơi. Vừa làm, ông vừa thủng thẳng nói với tôi: “Hôm qua được gần 60 cân nhưng toàn là cá tép mương. Bán chẳng có ai mua cả. Mà có người mua thì cũng chỉ được 2.000 đồng một cân. Không phơi thì hỏng nhưng phơi cũng chẳng biết để làm gì”.

 

Người dân ở đây chủ yếu sống nhờ vào sông nước.

Ông Mủa cho biết, ngoài nghề sông nước thì người ở bản Mơ và dân ven hồ chỉ trông chờ vào khoai, sắn và khai thác luồng từ rừng phòng hộ. Nhưng do đất canh tác ở đây có độ dốc lớn, dễ xói mòn nên khoai, sắn có trồng được thì năng suất cũng thấp. Với độ dốc “sườn trâu đứng” như ông Mủa miêu tả thì rõ ràng người dân bản Mơ hầu như không thể trồng lúa. Thậm chí đến các loại hoa màu cũng không thể canh tác được trên vùng đất có địa hình như vậy.

Để có thể kiếm một ít hoa màu, người trong bản phải dùng thuyền đi ra các đảo trên khu vực lòng hồ để cải tạo đất và canh tác. Diện tích đất của khu vực ven hồ đa phần lại là rừng phòng hộ. Các hộ dân có được Nhà nước khoanh nuôi giao bảo vệ vài hécta rừng thì thu nhập cả năm cũng chỉ thêm được vài trăm ngàn đồng (100.000đồng/ha/năm). Các hộ dân nhận rừng được quyền khai thác một phần nhưng phần khai thác đuợc rất ít và cũng chỉ là “góp mắm, góp muối” vào cuộc sống.

Thông tin thêm về những khó khăn của vùng “sườn trâu đứng”, ông Vũ Tiến Dũng - Phó chủ tịch huyện Đà Bắc cho biết: “Huyện có tới 14 xã có dân cư sống dọc khu vực lòng hồ sông Đà. Đây đều là những người di dân từ khu vực lòng hồ sông Đà lên. Địa hình ven sông chủ yếu là đất dốc nên khó khăn nhất vẫn là đất canh tác và việc xây dựng các công trình hạ tầng”.

 

Phần lớn các sinh hoạt của người dân nơi đây đều gắn với con thuyền.

Theo ông Dũng, đất canh tác hầu như không có, còn các công trình hạ tầng thì có tuổi thọ rất thấp. Do đất dốc nên có thể một trận mưa lớn là có những công trình đã trở thành “phế tích” hoặc bị “xoá sổ” hoàn toàn. Không có lúa, một số hộ dân trong vùng chuyển sang nuôi cá lồng nhưng muốn nuôi được cá lồng thì ít nhất cũng phải có 1 triệu đồng mà số tiền ấy đâu phải ai cũng có được. Việc nuôi cá lồng lại cũng trông chờ vào sự may rủi. Có những năm nguồn nước bị ô nhiễm, cá mắc bệnh, vậy là chết sạch. Có khá nhiều người lấy nghề đánh tôm, cá làm kế mưu sinh.

Tuy nhiên, nghề này dường như chỉ có “tác dụng” đối với một vài xã ở gần trung tâm huyện như Hiền Lương, Tân Dân, Vầy Nưa. Số xã còn lại cách xa trung tâm nên có đánh bắt được cũng không có người đến thu mua.

Mơ ước của dân “vén”

Người Đà Bắc vẫn thường gọi những người sống quanh bờ lòng hồ sông Đà là “dân vùng vén”. Ban đầu họ được chuyển lên cốt 90 (cao so mặt nước biển 90m) nhưng rồi nước hồ dâng cao hơn khiến họ lại phải tiếp tục “vén” lên phía trên và đến cốt 120 hiện nay thì dừng lại. Do địa hình khó khăn nên sau khi chuyển lên vùng “vén”, có đến một nửa số dân đã chuyển đi nơi khác. Những người còn ở lại vì không có điều kiện để đến những vùng “đắc địa” hơn. Họ bám trụ lại và hầu hết các hoạt động mưu sinh, di chuyển đều “hướng” xuống lòng hồ.

Đa phần dân “vén” đều nghèo. Để làm được nghề đánh bắt tôm, cá họ đều phải phụ thuộc vào một “chủ” thu mua nào đó. Các “chủ” thường cung cấp những phương tiện như rọ, lưới cho người làm nghề và khi thu được sản phẩm sẽ phải bán lại cho người cung cấp phương tiện. Chính vì sự phụ thuộc này mà người bán thường bị ép giá thấp hơn so với thị trường.

 

Một góc bản Mơ.

Ngoài ra, những sự cố như mất rọ, hỏng lưới... thì vừa không thu được sản phẩm lại vừa phải đền tiền cho chủ. Nếu hộ nào không may mắn thì thậm chí còn “âm” bởi lượng tôm cá ngày càng ít đi. Chị Vũ Thị Nhung - một người dân xã Hiền Lương cho biết, nếu những năm trước đây, cứ thả 100 rọ, chị sẽ thu về được 1kg tôm. Vợ chồng chị chăm chỉ thì mỗi ngày cũng thu về được chừng 50 nghìn đồng.

Thế nhưng, thời gian gần đây có thả 100 rọ thì cũng chỉ được 3 lạng tôm mà nạn trộm rọ, trộm lưới khiến nhiều gia đình khó khăn hơn, thậm chí phải mang nợ vì không đủ tiền đền cho chủ. Chị Nhung quyết định không làm thuê nữa mà chuyển sang chẻ tăm để bán. Theo chị Nhung, mỗi ngày chẻ tăm chỉ được từ 10 nghìn đến 20 nghìn đồng nhưng nếu không làm thì cũng không có thu nhập nào khác.

Những khó khăn về kinh tế dường như đều được dân “vén” tìm cách khắc phục, nhưng có lẽ trở ngại về giao thông thì nằm ngoài khả năng của họ. Bản thân ông Nguyễn Hữu Mai - Trưởng Ban quản lý dự án lòng hồ Hoà Bình cũng cho biết, trong số những xã ven hồ còn rất nhiều bản chưa có đường giao thông, việc đi lại của bà con đều phải dùng thuyền.

Các xã đã có thuyền máy nhưng số lượng rất ít, về sử dụng thuyền máy chi phí xăng dầu rất cao nên nhân dân thường dùng thuyền độc mộc khoét từ các thân gỗ. Việc sử dụng thuyền này vô cùng nguy hiểm. Những năm trước đây, có nhiều trường hợp tử vong vì thuyền bị lật. Cách đây mấy tháng cũng có một phụ nữ chết đuối trên đường ra đảo trồng sắn.

Khu vực lòng hồ khá rộng lớn và sâu, những khi trời có giông thường tạo nên những đợt sóng lớn gây nguy hiểm cho các phương tiện trên mặt hồ, các thuyền có trọng tải 5-7 tấn khi gặp giông cũng có thể bị lật. Chính quyền các địa phương đã phát một số áo phao cho nhân dân, nhưng việc sử dụng rất hạn chế.

Theo ông Nguyễn Hữu Mai, để khắc phục được những khó khăn mà dân cư vùng ven lòng hồ sông Đà đang gặp phải, có lẽ cần có sự giúp đỡ của khoa học kỹ thuật. Điều quan trọng hơn cả là cần chống rửa trôi, cải tạo đất dốc để có thể canh tác được hiệu quả và bền vững. Ngoài ra, nguyện vọng của đại đa số nhân dân vùng “vén” đều mong có được những con đường kiên cố, để phục vụ nhu cầu đi lại của bà con, đồng thời tạo điều kiện cho bà con học tập kỹ thuật và đầu tư nuôi cá lồng để thu nhập được đảm bảo hơn.

Nói về những mong ước và cũng là phương hướng giải quyết triệt để cái nghèo của vùng “vén”, ông Bùi Văn Mủa góp lời thêm với chúng tôi: “Ở đây nhiều tre luồng lắm nhưng chúng tôi không ai biết đan rọ. Giá như chúng tôi được học một lớp đan rọ, đan lưới thì tốt quá!”. Có lẽ, ước mong của ông Mủa không quá cao xa, bởi địa phương hoàn toàn có thể triển khai được. Nếu học được cách đan rọ thì họ sẽ không còn phải phụ thuộc vào các chủ cung cấp rọ và hoàn toàn có thể tự chủ về giá cả trong việc bán hàng.