Gắn liền với xóa đói giảm nghèo

> Thế giới 7 tỷ người: Giúp nhau để sống

 

Dân số Việt Nam đã bước vào giai đoạn cơ cấu dân số vàng, tức số người trẻ tuổi trong độ tuổi lao động cao, đồng thời cũng tiệm cận già hoá dân số. Đồng hành với xu thế này là số trẻ em gái và số phụ nữ bước vào độ tuổi sinh đẻ tăng cao, do vậy nhu cầu chăm sóc SKSS là rất lớn.

 

Truyền thông kiến thức chăm sóc SKSS cho phụ nữ vùng sâu,  vùng xa tại tỉnh Bình định. Ảnh: Dương Ngọc

 

Không nới lỏng Chương trình DS-KHHGĐ

 

Theo tháp dân số, số phụ nữ bước vào độ tuổi sinh đẻ sẽ đạt cực đại vào những năm 2020 - 2025. Qua những số liệu này cho thấy nhu cầu CSSKSS/KHHGĐ cho phụ nữ và trẻ em gái ở Việt Nam cũng sẽ đạt cực đại trong giai đoạn tới. Điều này cũng hoàn toàn nằm trong trọng tâm của chương trình quốc tế về DS/SKSS/KHHGĐ đối với các nước đang phát triển.

Hội nghị Quốc tế hợp tác Nam-Nam về Dân số và Phát triển năm 2010 được tổ chức tại Indonesia với chủ đề về chính sách xoá đói giảm nghèo trong mối quan hệ DS/KHHGĐ/CSSK bà mẹ, trẻ em. Đây là chủ đề nhằm khuyến nghị Chính phủ các nước không nới lỏng Chương trình DS-KHHGĐ khi đã đạt được mục tiêu giảm sinh, mà phải hướng tới mục tiêu dài hạn của DS-KHHGĐ là xoá đói giảm nghèo.   

 

Đói nghèo thường đi đôi với thất nghiệp, suy dinh dưỡng, mù chữ, vị thế thấp của phụ nữ, rủi ro về môi trường, thiếu các dịch vụ về y tế- xã hội kể cả dịch vụ chăm sóc SKSS/KHHGĐ.

Tất cả những yếu tố này tạo ra tỷ lệ sinh- tử và bệnh tật tăng cao, năng suất lao động thấp. Đói nghèo liên quan liên chặt chẽ đến việc phân bổ dân cư, tài nguyên không hợp lý, ảnh hưởng đến sự phát triển bền vững...

Chương trình mục tiêu Quốc gia về DS-KHHGĐ gắn liền với việc tiến hành quy hoạch, phân bổ lại dân cư giữa các vùng; đầu tư tăng cường dịch vụ chăm sóc sức khỏe cho người dân vùng nghèo, vùng khó khăn, vùng sâu, vùng xa, giảm tử vong trẻ em; đầu tư hoàn thiện hệ thống thông tin, nâng cao năng lực quản lý của đội ngũ cán bộ DS-KHHGĐ.

 

Thành tựu đáng ghi nhận

 

Theo số liệu TĐTDS 2009, tuổi kết hôn trung bình lần đầu của nữ thanh niên Việt Nam là khoảng 23 tuổi (22,8 tuổi); Số trẻ em gái từ 0 - 9 tuổi là gần 7 triệu trẻ (6,727 triệu); Số trẻ em gái vị thành niên từ 10 - 17 tuổi là 6 triệu trẻ (6,070 triệu); Số nữ thanh niên bước vào tuổi kết hôn từ 18 - 24 tuổi là 5,7 triệu (5,666 triệu); Số nữ thanh niên trong độ tuổi kết hôn 25 - 29 tuổi gần 4 triệu (3,829 triệu).

Hai thập kỷ qua, Việt Nam luôn là quốc gia có mức tăng trưởng kinh tế cao. Song song với chính sách hỗ trợ phát triển sản xuất, tăng thu nhập cho người nghèo là Nhóm các chính sách giúp người nghèo tiếp cận với dịch vụ xã hội (y tế, giáo dục, pháp lý, nhà ở và nước sinh hoạt), đào tạo cán bộ hỗ trợ giảm nghèo. Giảm tỷ lệ tử vong, tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em, tăng cường sức khỏe bà mẹ, trẻ em, phòng chống bệnh tật (đặc biệt giảm thiểu tác động của HIV/AIDS)... là các mục tiêu đạt được của Chiến lược Quốc gia về KHHGĐ và Chăm sóc sức khỏe bà mẹ trẻ em giai đoạn 2006 - 2010.

 

Số liệu của Bộ Y tế cho thấy: Tỷ suất tử vong trẻ em dưới 5 tuổi giảm từ 42%o (năm 2001) xuống 27,5%o (năm 2005) và 25,0%o (năm 2009). So với mức 58,0%o vào năm 1990, tỷ suất của năm 2009 đã giảm hơn một nửa. So với mục tiêu đề ra trong "Chiến lược Chăm sóc và bảo vệ sức khỏe nhân dân giai đoạn 2001-2010" là giảm tỷ suất tử vong trẻ dưới 5 tuổi xuống còn 36%o  năm 2005 và 32%o năm 2010 thì Việt Nam đã vượt xa mục tiêu. Tỷ suất tử vong trẻ dưới 1 tuổi (IMR): Giảm từ 44,4%o năm 1990 xuống còn 15%o năm 2009. Nếu kết quả này được duy trì bền vững,Việt Nam hoàn toàn đạt được mục tiêu phát triển thiên niên kỷ trước thời hạn 4 - 5 năm.

 

Thách thức

Mặc dù tỷ suất tử vong trẻ em đều giảm theo thời gian nhưng tốc độ giảm của các vùng trong cả nước lại khác nhau. Tỷ suất tử vong trẻ ở vùng núi, vùng khó khăn hoặc trong các gia đình nghèo cao gấp 2-3 lần so với trẻ em vùng đồng bằng hoặc trong các gia đình có thu nhập cao hơn.

Theo số liệu của Viện Dinh dưỡng  Quốc gia: Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi được tính theo cân nặng/ tuổi đã giảm bền vững qua các năm. Tỷ lệ suy dinh dưỡng giữa các vùng rất khác biệt. Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em ở các vùng khó khăn như Tây Bắc, Tây Nguyên cao gấp 1,5 lần mức trung bình cả nước (giai đoạn 2005 - 2008). Mục tiêu của Việt Nam trong kế hoạch 5 năm 2006 - 2010 là giảm xuống còn 60/100.000 trẻ đẻ ra sống vào năm 2010. Tỷ số tử vong mẹ giảm từ 233/100.000 trẻ đẻ sống năm 1990 xuống 80/100.000 trẻ đẻ sống (2005). Số liệu của Tổng Điều tra Dân số và Nhà ở năm 2009 cho thấy tỷ số này chỉ còn 75/100.000 trẻ đẻ sống. Tuy nhiên, trong suốt thời gian từ 2006 - 2009, tỷ suất tử vong mẹ gần như không thay đổi. Vì vậy, với xu hướng này, mục tiêu giảm xuống 60/100.000 trẻ đẻ sống vào năm 2010 không thực hiện được. Nếu tình trạng này tiếp diễn mà không có những thay đổi đáng kể mang tính bước ngoặt, Việt Nam cần nỗ lực nhiều hơn để có thể hoàn thành mục tiêu giảm tỷ lệ tử vong mẹ xuống mức 58,3/100.000 trẻ đẻ sống vào năm 2015.

 

Mô hình CLB tư vấn chăm sóc SKSS vị thành niên được đông đảo các bạn trẻ đón nhận. Ảnh: Dương Ngọc

 

Vượt khó

Tính chung cả nước, tỷ lệ phụ nữ khám thai và tỷ lệ ca sinh có sự trợ giúp của cán bộ y tế  khoảng 86%, trong đó một số khu vực tỷ lệ này rất cao như đồng bằng sông Hồng (khoảng 98%). Điều này phản ánh chất lượng chăm sóc bà mẹ trước sinh trong suốt thời kỳ thai nghén đã được cải thiện.  Đây là yếu tố quan trọng tác động đến giảm tai biến sản khoa. Tỷ lệ phụ nữ đẻ được khám thai và tỷ lệ đẻ có cán bộ y tế đỡ được duy trì ở mức cao là một trong những nguyên nhân giúp giảm tỷ suất tử vong mẹ. Tỷ lệ trung bình cả nước đạt mức 95%, trong đó hai vùng đạt 100% là Đồng bằng sông Hồng và Đồng bằng sông Cửu Long.

Bên cạnh đó diễn biến dịch bệnh HIV/AIDS ở Việt Nam còn khá phức tạp, rơi vào tất cả các vùng, các tầng lớp dân cư, phạm vi ảnh hưởng ngày càng rộng, đối tượng ngày càng nhiều.

Thời gian qua, Việt Nam đã và đang triển khai nhiều hoạt động, đề ra nhiều biện pháp tích cực trong lĩnh vực phòng chống HIV/AIDS như ban hành và tích cực thực hiện Chiến lược Quốc gia phòng chống HIV/AIDS ở Việt Nam đến năm 2010 và tầm nhìn 2020; Chỉ thị 54-CT/TW của Ban Bí thư TW về tăng cường lãnh đạo phòng, chống HIV/AIDS trong tình hình mới; Luật HIV bảo vệ quyền của những người sống với HIV...

 

Nhiều văn bản pháp lý và chính sách khác được sửa đổi, bổ sung và phê chuẩn tạo ra một khung pháp lý mạnh hơn, nhất quán hơn cho công tác phòng, chống HIV. Việc mở rộng dịch vụ điều trị cho bệnh nhân có H. được xem là một trong những thành tựu lớn nhất của ứng phó quốc gia với đại dịch  HIV trong hai năm vừa qua. Chương trình phân phát bơm kim tiêm sạch phát triển nhanh do có sự hỗ trợ mạnh mẽ từ hệ thống chính trị các cấp, tăng cường sử dụng hệ thống cung cấp dịch vụ y tế hiện có, cùng với việc huy động rộng rãi sự tham gia của đội ngũ giáo dục viên đồng đẳng và các đối tác. Chương trình khuyến khích sử dụng bao cao su cũng đã được triển khai tại 2.110 xã/phường của 363 quận/huyện tại 57 tỉnh/thành phố.

 

Mặc dù đạt được một số kết quả bước đầu trong công tác phòng, chống HIV/AIDS nhưng Việt Nam vẫn còn gặp rất nhiều thách thức phía trước như: Môi trường chính sách pháp lý vẫn còn có sự chồng chéo trong nội dung văn bản hoặc biện pháp giải quyết. Một vài địa phương vẫn chưa thực sự tạo điều kiện cho việc mở rộng các hoạt động can thiệp giảm tác hại phòng lây nhiễm HIV như Chương trình trao đổi bơm kim tiêm (NSP) và Chương trình sử dụng bao cao su (CUP). Ngoài ra, mặc dù Luật phòng chống ma túy đã được sửa đổi nhưng ở một số địa phương vẫn còn thiếu nhất quán giữa các biện pháp của ngành Công an nhằm kiểm soát việc sử dụng ma tuý và mại dâm với các biện pháp của ngành y tế để tiếp cận các nhóm tham gia vào hoạt động này.

 

TS. Nguyễn Quốc Anh
(Giám đốc Trung tâm Thông tin và Tư liệu Dân số,