Gìn giữ lối hát quan họ cổ: Niềm trăn trở của CLB quan họ truyền thống Nhị Hà

Một buổi sinh hoạt hát canh của CLB quan họ Nhị Hà tại Hà Nội. Ảnh: Nguyễn Hưng

Nơi gặp gỡ của tình yêu quan họ

Không phải đợi đến Hội Lim (Tiên Du, Bắc Ninh) vào ngày 13 tháng Giêng hàng năm những người yêu thích quan họ mới được thưởng thức những làn điệu đằm thắm, mượt mà của các liền anh, liền chị. Ngay tại Hà Nội, một câu lạc bộ hát quan họ cổ được thành lập và duy trì hoạt động suốt hai năm qua, đó là câu lạc bộ (CLB) quan họ truyền thống Nhị Hà (Hào Nam, Hà Nội). Giữa lòng Thủ đô ồn ào và náo nhiệt với muôn vàn thể loại âm nhạc thì CLB quan họ truyền thống Nhị Hà như một điểm nhấn văn hóa đặc sắc, giúp con người tìm về với cội nguồn, với những tinh hoa văn hóa của ông cha.

Những liền anh, liền chị ở đây không phải xuất phát đã là những người hát quan họ chuyên nghiệp. Họ đến từ nhiều ngành nghề khác nhau và quy tụ nhờ niềm đam mê với quan họ. Họ gặp nhau ở cái nôi quan họ Bắc Ninh rồi chia sẻ với nhau niềm yêu thích, sự đam mê của mình với lối hát quan họ cổ để rồi nảy ra một sáng kiến là tại sao không xây dựng thành một “điểm hẹn” để “nhân rộng” niềm đam mê ấy? Chính từ đó, CLB quan họ truyền thống Nhị Hà ra đời.

Họa sĩ, nhà báo Đỗ Dũng - Chủ nhiệm CLB, cũng là một người con của Bắc Ninh, sinh ra và lớn lên bên con sông Cầu tươi mát chia sẻ: "Khi chúng tôi bắt đầu biết về quan họ thì mới thấy quan họ rất mênh mông, rộng lớn. Có nhiều câu hát và làn điệu mình vẫn chưa biết, dù không ít người trong CLB này đã chơi quan họ được mấy chục năm rồi. Cho nên khi gặp nhau, cùng sinh hoạt cùng một CLB thì sẽ có điều kiện để chia sẻ những hiểu biết về quan họ cho nhau. Đấy chính là sợi dây gắn kết chúng tôi trong CLB Nhị Hà".

Tại đây, các nghệ nhân chỉ chuyên hát những câu quan họ cổ, tuy cũng có những câu hát mới chỉ được sáng tác trong vài chục năm trở lại đây nhưng những câu hát này lại được chính những nghệ nhân cao tuổi đặt lời. Tuy nhiên, tinh thần của những câu hát mới này vẫn giữ được nét cổ, bởi nó được lấy từ ca dao, tục ngữ hoặc có những câu hát lấy từ Truyện Kiều. Và gìn giữ những làn quan họ cổ, cách hát cổ một cách hoàn hảo nhất cũng là niềm trăn trở của những liền anh, liền chị sinh hoạt ở đây. Bởi, ở Hà Nội, các CLB quan họ cũng không phải là hiếm, hiện nay có khoảng vài chục CLB đang tồn tại và phát triển. Ở những CLB này, người ta chỉ hát những câu hát đơn giản, phổ thông, thậm chí hát nhiều những câu hát cải biên và hát thêm những làn điệu dân ca khác chứ không hoàn toàn những làn điệu quan họ cổ như ở Nhị Hà.

Trăn trở vì không còn nhiều người trẻ yêu quan họ

PGS.TS.BS Nguyễn Tuấn Hưng - Phó Chủ nhiệm CLB vốn là người Bắc Ninh tâm sự: “Một điều may mắn của chúng tôi là luôn được những liền anh liền chị ở Bắc Ninh truyền dạy nhiệt tình. Chỉ tiếc là quan họ bây giờ không còn được giới trẻ tìm tòi, học hỏi nhiều để “kế nghiệp” các cụ. Có lẽ vì thế mà những CLB quan họ được lập ra luôn được trân trọng và nâng niu, nếu không, những làn điệu cổ của quan họ sẽ bị mai một nếu các nghệ nhân mất đi”.

Sinh hoạt ở CLB quan họ truyền thống này thường là những người khá lớn tuổi, rất hiếm những người trẻ. Thế nhưng, đây cũng là một điều thường thấy ở những làng quan họ, những người đi hát đối đáp giỏi, có giọng hay, giọng đúng theo chất cổ thì cũng phải từ trên 30 đến trên 40 tuổi. Ở tuổi này, người hát mới có đủ hiểu biết, trải nghiệm thì hát quan họ mới sâu.

CLB quan họ Nhị Hà thường xuyên qua các làng quan họ ở Bắc Ninh ngồi hát giao lưu, trao đổi về cuộc sống, về quan họ. Mặt khác, họ tìm về các làng để sưu tầm những câu ca quan họ cổ, mỗi làng lại có một cách hát khác nhau để làm phong phú thêm những làn điệu quan họ. Chính nhờ những hoạt động thường xuyên ấy mà Nhị Hà không chỉ thu hút những người đam mê quan họ ở Hà Nội mà thậm chí ở cái nôi của quan họ là Bắc Ninh cũng có người tìm tới sinh hoạt.

Một niềm trăn trở nữa của những người sáng lập ra CLB quan họ Nhị Hà là làm sao duy trì được vẻ đẹp của nó giữa những hoạt động “thương mại” đang tràn ngập trong quan họ hiện nay. Đã nhiều năm nay, việc “quan họ ngả nón xin tiền” trong các dịp lễ hội đã trở thành một thực trạng nhức nhối, làm nản lòng những người hát và yêu quan họ. Chia sẻ về vấn đề này, anh Đỗ Dũng – Chủ nhiệm CLB cho hay: “Trước kia tôi cũng phản đối việc ngả nón xin tiền rất nhiều, nhưng bây giờ tôi lại nghĩ khác. Khi những liền anh, liền chị đi hát trong những buổi được mời thì đương nhiên phải có thù lao cho họ rồi, còn nếu hát ở những nơi công cộng như lễ hội thì đó là một hình thức được khán giả thưởng cho người hát. Chỉ có điều, nó nên được thực hiện như thế nào để bớt “phô”, bớt phản cảm thì sẽ hay hơn. Ở nước ngoài, khi người ta được nghe hát, họ cũng thưởng tiền cho người hát, nhưng cách làm của họ rất văn minh chứ không “lộ thiên” như thường thấy ở Hội Lim”.

Hiện, các hình thức sinh hoạt CLB như hiện nay đều do các nghệ nhân tự đóng góp kinh phí để duy trì. Trăn trở của họa sĩ Đỗ Dũng và PGS.TS.BS Nguyễn Tuấn Hưng không phải là tìm kiếm kinh phí hay đầu ra cho CLB, mà quan trọng hơn là ngày càng sưu tầm và lưu giữ được nhiều câu hát cổ hơn nữa. Đồng thời, CLB muốn lan tỏa hơn nữa niềm yêu thích làn quan họ cổ, để cùng tìm hiểu, cùng trao đổi, cùng chơi quan họ với những người có chung đam mê.

Hương Ly