Giỗ tổ nghề hát xẩm - Vinh danh nghệ thuật đường phố

Sau nhiều năm bị quên lãng, giỗ tổ nghề xẩm là một trong những hoạt động đặc sắc mà ít người biết tới đã bắt đầu được khôi phục lại từ năm 2008. Năm nay, giỗ tổ xẩm được tổ chức vào ngày 22/2 âm lịch (tức ngày 18/3/2009) tại đình Hào Nam (Hà Nội) như một sự khẳng định về những nét đặc sắc và giá trị của nghệ thuật này. Đây là năm thứ hai được khôi phục lại và giỗ tổ xẩm vẫn thu hút đựơc sự tham gia của nhiều nghệ sỹ danh tiếng.

 

Theo truyền khẩu, ông tổ nghề hát xẩm là Trần Quốc Đĩnh (con trai vua Trần Thánh Tông). Tương truyền, vua Trần Thánh Tông có hai người con trai là Trần Quốc Đĩnh và Trần Quốc Toán. Nhà vua truyền cho hai người con trai này phải vào rừng tìm ngọc quý, ai tìm thấy sẽ truyền ngôi báu.

Người anh Trần Quốc Đĩnh vốn là người chăm chỉ nên luôn lo lắng, chú tâm đi tìm ngọc. Còn người em thì mải chơi săn bắt mà không để ý gì đến việc vua cha sai bảo. Cuối cùng Trần Quốc Đĩnh tìm được ngọc quý trước. Người em rắp tâm chiếm đoạt nên đã chọc mù mắt anh cướp ngọc về dâng vua cha chiếm đoạt ngôi báu.

Người anh Trần Quốc Đĩnh với đôi mắt mù loà lang thang trong rừng sâu. Ông mò mẫm và tìm được những sợi dây rừng. Bụt hiện lên và truyền cách kết các sợi dây lại làm đàn.  Không ngờ, âm thanh từ sợi dây ấy khiến chim muông trong rừng quây quần lại quanh ông. Hàng ngày, chúng mang thức ăn đến cho người mù bạc phận sinh sống qua ngày. Rồi những người tiều phu nghe được những âm thanh vừa ai oán, vừa sâu lắng của người mù nọ liền đưa ông về làng sinh sống.

Trần Quốc Đĩnh dùng tiếng đàn và lời ca của mình truyền dạy cho những người mù lòa biết đàn hát. Câu chuyện tiếng đàn đặc biệt và những lời ca của một người mù cuối cùng cũng đến tai nhà vua. Ngài mời người mù nọ đến và nhận ra đó chính là con trai của mình nhưng vị hoàng tử này vẫn một mực xin được ở lại chốn dân gian để truyền dạy tiếp nghệ thuật đàn, hát cho những người khiếm thị kém may mắn kiếm kế sinh nhai.

Ghi nhớ công ơn của vị hoàng tử Trần Quốc Đĩnh, những người hành nghề hát xẩm chọn ra một ngày để tưởng nhớ đến ông. Tuy nhiên, do xẩm vốn bị coi rẻ và cho là nghệ thuật của tầng lớp đáy cùng xã hội nên việc thờ tự vị Tổ nghề cũng không được long trọng và cố định. Giỗ tổ nghề xưa kia cũng chỉ được tổ chức tại các bãi đất hoang chứ không được phép tiến hành tại những nơi trang trọng.

Tất nhiên, không ai khẳng định chi tiết của câu chuyện trên là sự thật. Các cứ liệu lịch sử cũng không hề đề cập đến nhân vật “hoàng tử” Trần Quốc Đĩnh và nhân vật này có phải là ông tổ nghề xẩm hay không. Hoàn toàn có khả năng, những người hát xẩm đã tự dựng nên câu chuyện này để thể hiện nghệ thuật hát xẩm vốn được xuất phát từ một nhân vật quyền quý trong triều đình. Điều này sẽ góp phần an ủi cho thân phận hẩm hiu của những người buộc mình phải đi theo nghiệp hát xẩm - một nghệ thuật mà không ai muốn gắn bó suốt đời.

Ngày nay, giỗ tổ nghề xẩm bắt đầu được Trung tâm phát triển âm nhạc nghệ thuật Việt Nam đứng ra tổ chức thường niên. Các nghệ sỹ như Xuân Hoạch, Hạnh Nhân, Thanh Ngoan, Văn Ty... là những thành viên tích cực đứng ra tổ chức các hoạt động khôi phục lại nghề xẩm. Hoạt động này thu hút được sự chú ý của đông đảo khán giả và những người làm nghệ thuật.

Nghệ thuật đường phố này đã không còn phải mang những nỗi tủi hờn, bi lụy mà đã được xem như một trong những nghệ thuật văn hoá dân gian cổ truyền đặc sắc cần lưu giữ của Việt Nam.