Giữ nghề, giữ môi trường: Câu chuyện làng nhôm Bình Yên ở Ninh Bình

Làng nghề truyền thống là một phần không thể tách rời trong dòng chảy văn hóa dân tộc Việt Nam. Qua bao thế hệ, những đôi bàn tay người thợ không chỉ tạo ra sản phẩm phục vụ đời sống mà còn lưu giữ kỹ nghệ cha truyền con nối, bản sắc văn hóa và ký ức cộng đồng.

Từ Bắc vào Nam, các làng nghề với nhiều ngành nghề như gốm sứ, dệt may, đúc đồng, tái chế nhôm, làm giấy, khảm trai, mộc mỹ nghệ, sơn mài, làm hương... đã góp phần tạo việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân nông thôn.

Mỗi làng nghề cũng là một "bảo tàng sống", lưu giữ kỹ thuật, công cụ, quy trình sản xuất truyền thống cùng những giá trị văn hóa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Lụa Vạn Phúc, gốm Bát Tràng, tranh Đông Hồ, mây tre đan Phú Vinh, đồ gỗ mỹ nghệ La Xuyên, đúc đồng Tống Xá hay nghề tái chế, cô đúc nhôm Bình Yên đều mang dấu ấn riêng của vùng đất và con người nơi đó.

Thế nhưng, phía sau những giá trị về văn hóa và sinh kế, nhiều làng nghề đang phải đối mặt với sức ép ngày càng lớn về môi trường. Nước thải, khí thải, bụi, chất thải rắn... trở thành bài toán đặt ra trong quá trình duy trì và phát triển nghề truyền thống.

Một trong những địa phương đang đứng trước bài toán này là thôn Bình Yên, xã Nam Ninh, tỉnh Ninh Bình, nơi nghề tái chế, cô đúc nhôm đã tồn tại nhiều năm.

Thôn Bình Yên có diện tích tự nhiên hơn 70ha, từng được công nhận là làng nghề chuyên sản xuất cơ khí, trong đó có các sản phẩm nhôm gia dụng. Tuy nhiên, đến năm 2025, UBND tỉnh Nam Định cũ đưa làng nghề thôn Bình Yên ra khỏi danh sách các làng nghề trên địa bàn do các ngành nghề sản xuất thuộc danh mục ngành nghề không khuyến khích phát triển, có nguy cơ cao gây ô nhiễm môi trường.

Theo người dân địa phương, hoạt động tái chế, cô đúc nhôm suốt nhiều năm không chỉ tác động đến môi trường không khí mà hệ thống kênh, mương trên địa bàn cũng chịu ảnh hưởng.

Trước thực tế này, xã Nam Ninh xác định giảm thiểu ô nhiễm môi trường tại Bình Yên là nhiệm vụ cần được thực hiện theo lộ trình, gắn với việc bảo đảm sinh kế của người dân.

Theo thông tin từ địa phương, năm 2026, xã Nam Ninh triển khai dự án cải tạo tuyến đường chính quanh thôn Bình Yên; nạo vét, khơi thông hệ thống cống, kênh mương nhằm chống ngập úng, cải thiện khả năng tiêu thoát nước, với tổng mức đầu tư hơn 50 tỷ đồng.

Địa phương cũng rà soát, phân loại các cơ sở, hộ gia đình sản xuất; yêu cầu các hộ ký cam kết thực hiện các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm, từng bước cải tiến công nghệ và thay đổi quy trình sản xuất. Các cơ sở cô đúc được yêu cầu lắp đặt hệ thống xử lý khói bụi; các hộ nhúng, rửa phải loại bỏ hóa chất độc hại, áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật thân thiện với môi trường.

Về lâu dài, xã Nam Ninh sẽ phối hợp với nhà đầu tư đẩy nhanh thủ tục thành lập cụm công nghiệp, bố trí quỹ đất phù hợp để di dời các cơ sở, hộ sản xuất gây ô nhiễm. Khi cụm công nghiệp hoàn thành, những cơ sở không bảo đảm yêu cầu về môi trường sẽ phải di dời hoặc dừng hoạt động.

Giữ một làng nghề không chỉ là giữ lấy một nghề truyền thống, mà còn là giữ sinh kế, ký ức cộng đồng và môi trường sống cho chính những người đang tiếp nối nghề. Với Bình Yên, hành trình phía trước là tìm lời giải để nghề truyền thống có thể tiếp tục tồn tại, nhưng theo một cách bền vững hơn.

Dưới đây là những hình ảnh phóng viên ghi nhận tại làng nghề tái chế, cô đúc nhôm Bình Yên, xã Nam Ninh, tỉnh Ninh Bình trong thời gian qua.

 Bài ảnh: Nhật Tân - Trọng Tùng