Ký ức cảm động về nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt

Một tư duy mới

Năm 1981, anh Sáu Dân đang làm Bí thư Thành ủy TP.HCM thì được điều ra làm Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước (nay là Bộ KH-ĐT).

Khi đó tôi đang làm Tổng biên tập tạp chí Kế hoạch hóa của Ủy ban Kế hoạch Nhà nước.

Hồi đó, tạp chí bắt đầu “rón rén” viết một số bài về kinh tế thị trường. Thực ra là thập thò việc “kết hợp giữa kế hoạch với thị trường”.

Một hôm, vào giữa năm 1985, thư ký của anh Sáu gọi điện bảo tôi lên làm việc với Chủ nhiệm Võ Văn Kiệt trong vòng một tiếng. Khi lên gặp, tôi mới biết anh Sáu Dân đã kịp đọc những bài viết ấy.

Để tiết kiệm thời gian, anh Sáu Dân đi thẳng vào vấn đề, hỏi tôi cặn kẽ về từng bài viết, về nền kinh tế thị trường kết hợp với kế hoạch ra sao.

Đã được nghe nhiều về vị Bí thư Thành ủy TP.HCM quyết đoán, năng động, hào sảng và biết lắng nghe, nhưng qua tiếp xúc lần đầu tôi thấy có lẽ những gì được nghe về anh vẫn chưa đủ hết.

Thấy anh nói chuyện một cách chân thành, cầu thị, không có biểu hiện gì của cấp trên, cấp dưới, thế là tôi mạnh dạn nói hết.

Tôi nói, anh Sáu hỏi. Rồi lại nói, hỏi… Từ lịch làm việc một tiếng, thành ra hết cả buổi sáng. Rồi anh giữ tôi lại ăn trưa luôn. Vừa ăn vừa trao đổi, tranh luận.

Sau bữa đó, tôi được điều động lên làm trợ lý cho Chủ nhiệm Ủy ban kế hoạch Nhà nước từ đó cho đến năm 1994.

Thủ tướng Võ Văn Kiệt xuất thân từ một gia đình nông dân nghèo ở xã Trung Hiệp (Vũng Liêm, tỉnh Cửu Long cũ, nay là Vĩnh Long).

Tuổi thơ của anh từng phải đi làm thuê làm mướn, đến năm 16 tuổi đã đi hoạt động cách mạng, được nhân dân đùm bọc nên rất am hiểu kinh tế nông nghiệp và có tình cảm tha thiết với nông dân.

Trong 10 năm làm Trợ lý cho anh (1985-1994), tôi đã chứng kiến nhiều câu chuyện cảm động giữa anh và nông dân.

Tôi còn nhớ sau một lần đi thăm Indonesia về, anh Sáu day dứt mãi: “Tại sao họ thu nhập 300kg lương thực/ đầu người, ta cũng 300kg mà lại thiếu thốn thế này, phải đi vay gạo của họ? Nông dân đồng bằng sông Cửu Long sống giữa đất phì nhiêu mà phải ăn bo bo...”.

Khi được điều làm Chủ nhiệm Ủy ban Kế hoạch Nhà nước, anh Sáu Dân không bắt tay vào điều hành ngay mà giao công việc này cho vị Phó Chủ nhiệm còn bản thân dành hẳn 6 tháng trời, lặn lội đi hết các huyện miền Bắc.

Sau đó, anh về tập hợp toàn Ủy ban lại, dành hẳn một ngày để họp, phân tích tình hình để thấy rằng công tác xây dựng kế hoạch lâu nay không trúng, không sát, cần phải thay đổi cách tư duy, cách làm.

Sự lăn lộn, bám sát thực tiễn ấy thể hiện rõ nhất qua việc anh Sáu quyết tâm cải tạo đồng bằng Đồng Tháp Mười.

Trước đây, khu vực này là vùng châu thổ nhiễm mặn nặng nề, hệ thống thủy lợi gần như bằng không nên năng suất rất thấp, mỗi năm chỉ cấy được một vụ. Có những nơi năng suất chỉ đạt chưa đầy một tấn/ha.

Bắt tay vào việc, anh trực tiếp xuống gặp bà con nông dân, ra từng thửa ruộng, lội xuống hỏi kinh nghiệm bà con dùng giống gì, cấy như thế nào, muốn cải tạo phải làm gì, nên cấy lúa hay nên nuôi trồng thủy sản …

Tôi nhớ, có lần xuống một đìa tôm, anh đã lội xuống đầm, cùng bà con vớt từng con tôm lên xem. Bữa ấy, anh Sáu đã ở lại đìa tôm trong đồng bằng heo hút vừa nướng tôm nhậu với rượu đế ngay chốn màn trời chiếu đất vừa tranh cãi với bà con như những lão nông thực sự về việc nuôi tôm.

Quyết đoán, nhưng nhân hậu

Việc xây dựng đường dây 500 KV từ Bắc vào Nam là một câu chuyện ly kỳ và là minh chứng cho tính quyết đoán và tầm nhìn xa trông rộng của anh.

Khi đó, có không ít ý kiến đã phản đối việc xây dựng đường dây này. Có vị GS-TS nổi tiếng đã nói rằng trên thế giới, chẳng ai làm đường dây 500KV dài đến thế, tới 1.400 km, thường chỉ dài 300-500 km thôi.

Nhưng lúc đó suy nghĩ của anh đã vượt trước nhiều người: Nếu không đưa điện vào Nam làm sao có thể CNH-HĐH. Để làm được việc này, một lần nữa, anh lại quy tụ những nhà khoa học uy tín vào cùng bàn, đề xuất cách làm hiệu quả nhất.

Cách tiến hành xây lắp đường điện 500KV cũng theo “cách đánh” du kích đặc trưng của anh: Chia làm nhiều đoạn rồi cùng “đồng khởi”, sau đó chỉ việc ráp nối các đoạn với nhau.

Kế hoạch 4 năm, nhưng chỉ sau 2 năm đường điện Bắc Nam đã hoàn thành...

Các công trình khác như đường Bắc Thăng Long - Nội Bài, kè bê tông đê Yên Phụ… cũng được anh chỉ huy quyết liệt tương tự.

Quyết đoán nhưng không hề độc đoán, trái lại anh Sáu còn là người rất biết lắng nghe, trân trọng giới trí thức và không phân biệt đối xử.

Dù học vấn không cao, chủ yếu trưởng thành qua hoạt động cách mạng, nhưng anh Sáu rất gần gũi và trân trọng giới trí thức, văn nghệ sĩ.

Anh thường nói: “Các nhà khoa học, nhà trí thức, văn nghệ sĩ vốn là những người có trí tuệ lớn, nặng lòng với đất nước, mình phải nghe người ta mới tập hợp được trí tuệ người ta phục vụ cho đất nước...”.

Trong ứng xử với cấp dưới, anh cũng là người nhân hậu, rất tình người, công tội phân minh.

Chẳng hạn như vụ Bộ trưởng Vũ Ngọc Hải bị phạt tù do những sai phạm khi làm đường dây 500KV, anh vẫn nói: Tội đã có pháp luật xử lý, nhưng về mặt con người, anh ấy vẫn là người tận tuỵ, có công với đường dây 500KV.

Khi đường dây hoàn thành, đích thân anh Sáu cầm “Huy hiệu Đường dây 500KV” vào tận nhà giam để gắn cho ông Hải.

Chị Ba Thi – nguyên Giám đốc Công ty Lương thực TP.HCM – là người có nhiều kỷ niệm về tính quyết đoán và lòng nhân hậu của nguyên Thủ tướng Võ Văn Kiệt.

Những năm 1980 – 1981, TP.HCM thiếu lương thực trầm trọng, sống cạnh vựa lúa mà phải ăn bo bo, là Bí thư Thành ủy, anh Sáu Dân đã chỉ đạo chị Ba Thi xuống đồng bằng sông Cửu Long mua gạo về cung ứng cho người dân.

Tuy nhiên, việc làm này lại trái với quy định lúc ấy là thành phố không được phép đi thu mua lương thực từ các địa phương khác, Vì công ty lương thực không thể xé rào đi buôn gạo nên ông Kiệt đã đồng ý cho phép bà Ba Thi, GĐ Công ty lương thực miền Nam đứng ra thu mua. Mua giá nhà nước thì sẽ không ai bán, vì vậy quyết định xé rào, lấy tiền từ ngân sách cho cá nhân đi mua gạo về cho nhà nước là sai với quy định thời đó (1). Anh Sáu đã động viên chị Ba Thi rất thật nhưng cũng thật xót xa: “Bà cứ làm tới đi, nếu bà vào tù thì tôi đi thăm nuôi”.

Nhiều năm sau, khi đã ra Hà Nội nhận nhiệm vụ mới, tình hình lạm phát trong thành phố rất căng thẳng, giá lương thực tăng cao. Anh Sáu Dân bay vào TP.HCM họp hành chỉ đạo, vừa bay ra Hà Nội thì giá gạo lại bật lên trở lại.

Anh Sáu Dân rất giận giữ đã nói nặng lời với chị Ba Thi ngay giữa cuộc họp, bất chấp chị là vợ của anh Nguyễn Trọng Tuyển, một vị lãnh đạo cao cấp, một chiến hữu thân thiết: “Chị là giám đốc Công ty Lương thực TP.HCM, chị phải chịu trách nhiệm, tôi sẽ kỷ luật chị”.

Nhưng sau đó, biết rằng lỗi không phải của chị Ba Thi mà do những sai lầm về chủ trương, cơ chế, ông đã an ủi chị Ba rất nhiều.

Dụng người 

Ngay khi còn làm Bí thư Thành ủy TP.HCM, anh Sáu Dân đã tập hợp được một đội ngũ chuyên gia giỏi như “nhóm thứ sáu” gồm Phan Chánh Dưỡng, Lâm Võ Hoàng, Trần Bá Tước, Huỳnh Bửu Sơn và nhiều người từng giữ chức vụ thứ trưởng các bộ kinh tế của chế độ cũ…

Thậm chí, cả những người như TS. Nguyễn Xuân Oánh, người từng giữ chức Phó Thủ tướng chế độ cũ cũng tham gia vào một ban nghiên cứu chính sách trực thuộc Thành ủy.

Sau khi ra Hà Nội, hàng tháng, anh Sáu Dân vẫn đều đặn cử tôi vào gặp các anh em để truyền đạt ý kiến, suy nghĩ của anh đến với họ và lắng nghe những góp ý của họ. Rõ ràng bài học dùng người của Chủ tịch Hồ Chí Minh đã được anh Sáu vận dụng sáng tạo.

Sau này, năm 1993, khi đã giữ chức Chủ tịch HĐBT (sau đổi thành Thủ tướng Chính phủ), anh đã lập ra Tổ chuyên gia tư vấn của Thủ tướng về cải cách kinh tế và cải cách hành chính (sau này Thủ tướng Phan Văn Khải đổi tên thành Ban Nghiên cứu của Thủ tướng), tập hợp đông nhất có lúc lên tới 45 chuyên gia đầu ngành về các lĩnh vực này để giúp đỡ, tư vấn cho Thủ tướng.

Nhiều người cũng chưa hiểu hết quan hệ của anh với nguyên Thủ tướng Singapore Lý Quang Diệu. Mặc dù ông này từng có quan hệ thân thiết với chế độ cũ nhưng qua lời mời của anh Sáu Dân, ông Diệu đã 3 lần sang thăm Việt Nam và rất chân thành góp ý với một số nhà lãnh đạo của ta về kinh nghiệm điều hành, phát triển kinh tế của Singapore.

Những năm gần đây, dù không còn điều hành Chính phủ nhưng anh vẫn dành hầu hết thời gian, tâm huyết của mình để tư duy, tìm kế sách và góp ý với Đảng và Nhà nước về cách thức quản lý, điều hành đất nước.

Anh mất đi là một tổn thất đối với toàn Đảng, toàn quân và toàn dân ta!