Kỷ vật bi tráng của những cựu tù (8): Bộ nhạc cụ trong ngục tối

 

Người tù tài hoa

Khi còn nhỏ, ông Tăng Đình Thích (hiện trú tại xã Diễn Đồng, huyện Diễn Châu, Nghệ An) đã say mê với cây đàn cò và ống sáo. Nhập ngũ ngày 24/12/1967, ông là lính đặc công và có thời gian phục vụ ở đoàn văn công nghiệp dư binh trạm 41. Trong một lần di chuyển anh em thương binh qua ngã ba sông Nhật Tảo (Long An), ông bị bắt sau khi tìm cách đánh lạc hướng địch để bảo vệ cả đoàn. Đó là ngày 14/9/1969. Đến ngày 19/12/1969, ông bị đưa ra Phú Quốc.

 

Ông Thích vẫn say mê tiếng đàn tiếng sáo.

Với tâm hồn nghệ sĩ, ông không thể ngồi yên giữa bốn bức tường xám xịt. Vừa học văn hóa, chính trị, ông vừa mày mò làm nhạc cụ từ những vật liệu thô mộc trong tù.

Tác phẩm đầu tiên là cây đàn nhị. Lon nước bỏ đi của bọn quân cảnh, ông lấy da cá cóc bịt chặt lại làm ống nhị. Từ khúc củi gỗ tràm xin của bếp ăn, ông tỉ mẩn đẽo gọt cho trơn mịn, thành cây gỗ nhỏ bằng ngón tay làm cần nhị. Dây nhị làm bằng dây điện cắt ngoài hàng rào. Đặc biệt, cử nhị làm từ những sợi tuốt từ bao xác rắn địch đựng đất làm lô cốt, được dính chặt bằng nhựa thông đốt từ tấm ván giường nằm.

Sau khi được trao trả ngày 16/2/1973, ông Thích phục viên về địa phương công tác. Ông sống với vợ và hai người con (hiện đi làm ăn xa), gia đình nền nếp, hoà thuận. Vợ chồng ông sống bằng trợ cấp thương binh hạng 2/4 của ông và thu nhập từ việc buôn bán nhỏ của bà. Ông Thích cũng là thành viên CLB Thơ xã Diễn Đồng, dịp văn nghệ nào ông cũng tham gia tiếng đàn tiếng sáo góp vui cùng bà con.

Cây đàn hoàn thành trong vài ngày. Ông Thích đào hố bên hàng rào kẽm gai, đặt cây đàn vào đó rồi lấy mảnh ván đậy lên, lấp đất lại. Khi nào cần dùng, ông mới ra lấy.

Ông Thích bị bắt đúng vào thời kì đen tối nhất của nhà tù Phú Quốc, khi địch thẳng tay đàn áp anh em. Một lần, tên trung uý giám thị vào kiểm tra, thấy ông Thích đẽo cần đàn bèn vu là "đẽo gậy đánh giám thị". Hắn lôi ông lên phòng điều hành, đánh một trận tơi bời rồi đem nhốt chuồng cọp 3 ngày 3 đêm. Ba ngày đó, cả trại cũng bị đem phơi nắng. Da người nào cũng tróc ra từng mảng, có người ngất xỉu vì kiệt sức. Cây đàn nhị đầu tiên ấy đã thấm mồ hôi và máu cả trại C4 của ông.

Nhưng kẻ thù càng tàn ác, anh em càng tha thiết muốn sống tốt đẹp hơn. Chiếc đàn tự tạo với thanh âm trầm bổng đã thổi một nguồn sống mới vào nhà giam lạnh lẽo. Sự hứng khởi của anh em trong trại đã khích lệ ông Thích mày mò nghiên cứu, sáng tạo thêm nhiều nhạc cụ tài hoa khác.

Ông cắt mái tôn phòng ngục, lấy một mảnh dài 30 cm, rộng 7 cm. Đẽo que tròn bằng ngón tay, ông cuốn mảnh tôn bọc quanh rồi ngoắc hai đầu lại, trát cơm lên mép, gò mạnh cho dính chặt vào nhau. Thế là được một cây sáo.

Cây sáo trong tù ngắn hơn sáo thường khoảng 15 cm, khi cần có thể giấu lên mái tôn, che mắt bọn giám thị. Trên cây sáo tôn có đủ 6 nốt: đồ - rê - mi - pha - son - si, thổi lên nghe thi vị hơn cả sáo trúc vì "có độ ngân rung cộng hưởng của kim loại, tiếng sáo nghe vi vút như gió trời", ông Thích lý giải.

Nhưng tác phẩm ông Thích tâm đắc nhất là cây đàn bầu. Tấm giát giường dày 15 cm, ông cưa ngang, lấy 3 mảnh (dày 1 cm, rộng 15 cm, dài 1 m) ghép lại thành đáy đàn, có đục lỗ để treo đàn, lỗ thoát âm và khoảng trống để cột dây đàn. Que trên sọt đựng cá nhà ăn, vót mịn bằng ngón tay út, làm cần đàn. Thanh củi gỗ tràm làm thành đàn để vặn cót lên dây. Dây đàn cũng lấy từ dây điện cắt được của địch. Đàn làm một cách giản tiện nhưng do được tính toán kĩ càng nên khi gẩy vẫn tạo nên những thanh âm luyến láy, ngân nga, làm nức lòng người. Khi chiếc đàn hoàn thành, ông Thích cũng đem ra giấu ở chỗ cây đàn nhị trước đó.

Từ đây, những vở chèo của anh em trong phòng đã có tiếng đàn tiếng sáo. Một người gợi ý làm thêm trống cho đủ bộ. Ông Thích lại gò tôn, làm 3 cái chậu, đường kính lần lượt:15, 20, 25 cm. Những khi văn nghệ, anh em lấy đũa gõ lên chậu, thành bộ trống to nhỏ. Lúc thường lại dùng để đựng nước.

 

Cây đàn nhị của ông Thích được trưng bày tại bảo tàng.

Vui văn nghệ và làm địch vận

Từ khi có bộ nhạc cụ tự tạo, hoạt động văn nghệ của anh em tù binh sôi nổi hẳn lên. Những buổi tập trung, anh em ngâm bài thơ "Căm thù uất hận" với tiếng sáo vi vút  hay tiếng đàn nhị, đàn bầu đệm cho những vở chèo trong ngục như "Đường về mặt trận", "Bàn giao giữa đường"...

Tháng 7/1972, ông Thích bị chuyển sang phân khu 9, ở cùng NSND Võ Sĩ Thừa và nhiều văn nghệ sĩ có tiếng lúc bấy giờ. Ông làm bộ nhạc cụ khác, dùng trong các vở tuồng do ông Võ Sĩ Thừa tổ chức biểu diễn ngay trong ngục. Những nghệ sĩ chuyên nghiệp cũng đã gật đầu khâm phục tài chế tác của ông.

Tiếng đàn tiếng sáo giữa lao tù không chỉ củng cố tinh thần và nghị lực cho anh em tù binh mà còn góp phần lớn vào công tác địch vận. Điệu sáo "Lá thư tâm tình" với những lời tha thiết: "Về đi thôi anh lính Cộng hoà" anh em thổi những trưa thanh vắng đã khiến nhiều người lính quân cảnh cảm động. Vào kiểm tra, nhiều anh lính nói nhỏ: "Các ông cứ thổi sáo đi, chúng tôi nghe thích lắm".

Một số lính quân cảnh nghe nhạc rồi đâm ra cảm mến anh em tù binh, thậm chí tình nguyện giúp đỡ. Có lúc cả trại bị tra tấn, từ trên chòi canh, họ lén ném cho anh em túi thuốc. Những mảnh báo được tuồn vào, anh em đọc để nắm bắt tình hình thời sự, kịp thời đưa ra những phương án đấu tranh thích hợp. Rồi những trận cờ, những lần chuyện phiếm anh em đã đánh lạc hướng quân cảnh để đồng chí mình đào hầm hay trốn thoát bằng thùng phi đựng rác. Ông Nguyễn Trọng Cư (nhân vật trong bài Hồi ức "Phòng biệt giam") Bí thư chi bộ trong nhà tù Phú Quốc khẳng định: "Cùng với công tác chính trị tư tưởng, công tác địch vận giữ vai trò quan trọng làm nên thắng lợi của nhiều cuộc đấu tranh trong tù. Và dùng văn nghệ làm địch vận là cách thức an toàn, hiệu quả nhất".

 

Thúy Hiền - Lê Hiền