Làng "diêu bông" giữa lưng trời

Đi qua hàng trăm km mét đường từ huyện Bù Đăng (Bình Phước) lên xã Đắk Nhau thỉnh thoảng trông thấy những chiếc váy xoè đặc trưng của người Thái, người Mông của Tây Bắc.

 

Đó là những người đã rời vùng cực bắc lạnh giá nhất của Tổ quốc và lập nghiệp ở vùng đất đỏ ba zan này. Sự  hiện diện của họ làm cho vùng đất này thêm đa dạng về văn hoá nhưng cũng kéo theo nhiều vấn đề xã hội. Mà có lẽ nhức nhối nhất vẫn là nạn tảo hôn.

 

 

 

Già làng Giàng A Ngừ kể lại, tất cả những bà con ở  Thôn Suối Chảy (xã Đắk Nhau, Tuy Đức, Đắk Nông) đều là đồng bào người Mông, trước kia sinh sống ở xã Nam Lủ, huyện Bắc Hà (Lào Cai). Tháng 2/2002, ông là người đầu tiên “Nam tiến” để tìm vùng kinh tế mới.

 

Sau khi đến xã Quả Sơn, huyện Gia Nghĩa (nay là thị xã Gia Nghĩa), tỉnh Đắk Nông, ở được ba tháng, trung đoàn 720 đã cất công đưa ông đến khảo sát vùng đất này.  Sau đó, 260 hộ đầu tiên được sự đồng ý của chính quyền quê cũ đã bắt đầu “đổ bộ” vào để khai hoang lập bản làng. Tên bản Suối Chảy do trung đoàn 720, UBND xã, cùng bà con thống nhất đặt từ dạo ấy. Thấy tôi còn thắc mắc vì tên của bản mang âm hưởng Tây Bắc, già làng Ngừ giải thích đơn giản, vì mảnh đất lập bản có... một con suối chảy qua. Thế thôi!

 

 

Thật bất ngờ với chúng tôi khi cả làng toàn... con nít, vì nạn lấy vợ gả chồng từ rất sớm. Sùng A Chính, năm nay mới hơn 20 tuổi nhưng đã có vợ và ba con. “Như nhiều người khác trong làng, em lấy vợ lúc 16 tuổi, hơn vợ em một tuổi” – “ông bố trẻ” thật thà kể. Trong căn nhà lụp xụp, Mồ Thị Sính -  vợ Chính đang mang thai đứa thứ tư. Ba đứa con, lớn nhất là cháu Sùng Thị Bàu Nhe, 4 tuổi đang học mẫu giáo. Cả hai vợ chồng chuyên đi làm thuê cho những hộ bên cạnh để kiếm tiền sinh sống. Tôi nhìn mãi trong căn nhà của họ mà không thấy tài sản nào có giá trị. Chị Mồ Thị Sính mấy hôm nay đau nặng, nhà hết tiền nên chỉ biết chờ chồng hái thuốc rừng về uống. “Ở đây, đa số thanh niên đều lấy chồng lấy vợ từ khoảng 16, 17 tuổi. Ngay như tôi đây này, tôi cũng lấy vợ lúc 16” -  dẫn chúng tôi đi thăm thú các gia cảnh, già làng Ngừ tự hào khoe.

 

Chúng tôi vào thăm nhà anh chị Hòa Văn Ma đúng lúc chị vừa lên rẫy hái rau rừng về. Chị giữ “kỉ lục” sinh đẻ nhiều nhất bản khi có tới 10 người con. Cháu gái lớn 16 tuổi, cháu trai út mới chập chững. Ngày chị lấy chồng cũng chỉ mới 17 tuổi. Lấy chồng rồi khổ quá mới bỏ xứ vào vùng đất Tây Nguyên. Cái nghèo không buông tha chị vì có đi đâu thì chị cũng phải nuôi tới 10 đứa con. Không còn đứa con nào được đi học, đứa thì theo mẹ lên rừng hái rau, đứa ở nhà bồng em, đứa lo việc nấu cơm. Nồi cơm nhà chị mấy hôm nay không đỏ lửa... Tôi hỏi chị khi nào cho cô con gái lớn 16 tuổi lấy chồng, chị lắc đầu nguầy nguậy: “Không cho nó lấy chồng sớm đâu, mình nghèo quá nên biết rồi mà!”. 

 

 

 Sống ở rừng, “rưng rưng” công tác dân số

 

Ở trường mẫu giáo của bản, hiện có ba cô giáo người Kinh đang đứng lớp: Vũ Thị Cúc, Nguyễn Thị Hằng và Cao Thị Hạnh. Lúc chúng tôi đến, hai cô giáo Hằng và Hạnh đang được cử đi học ngoài trung tâm huyện. Cô giáo Cúc sinh năm 1975, đã có mặt từ khi thành lập trường mẫu giáo vào năm 1993, tiền thân là trường Hoa Ban của binh đoàn 16, trung đoàn 720. Cả trường hiện có 157 cháu. Khác với lớp học dưới xuôi, nơi các cháu mẫu giáo được ba mẹ gửi từ sáng đến chiều. Ở đây, các cháu học và chơi từ sáng đến trưa, trưa tự giác về nhà... ăn cơm, rồi chiều lại đến lớp.

 

Tại trường mẫu giáo chỉ có duy nhất cô giáo Mùa Thị Dở là người Mông. Chưa tới 20 tuổi, Dở đã có chồng, hiện đang có bầu nhưng vẫn phải lên lớp vì không có người dạy thay. Cách đây 4 năm, khi mới 15 tuổi, trong một chương trình văn nghệ tại bản, các cô giáo trong trường phát hiện ra cô bé Dở có khuôn mặt rất lanh lẹ. Dù mới học đến lớp 5, nhưng em có trình độ kiến thức cao nhất trong bản nên được mời làm... giáo viên. Em chính là người có thể phiên dịch giữa hai thứ tiếng. Sau vài lần học tập các anh chị người Kinh, rồi đi học bổ túc kiến thức, Dở về trường đảm nhận việc dạy môn đọc thơ, kể chuyện cho các cháu vỡ lòng.

 

 

Chưa tới 20 tuổi, cô giáo Dở cũng đã có hai con, một trên lưng và một trong bụng khi cô lên lớp. “Ở đây, ai cũng lấy chồng sớm cả, không thì sợ ế lắm” -  cô giáo Dở thanh minh. Chồng Dở cũng đang làm rẫy, nhận khoán đất của trung đoàn trồng điều.  Ngoài dạy học, Dở còn tham gia phong trào phụ nữ của bản mà không có tiền lương, chỉ có sự tự nguyện. Dở đã cùng các cô giáo trong trường tích cực tham gia chương trình đi vận động bà con thực hiện các biện pháp tránh thai, nhằm không sinh thêm con nữa.

 

Và chuyện tuyên truyền dân số -  kế hoạch hóa gia đình ở làng “diêu bông” có nhiều chuyện cười ra nước mắt. Cô giáo Dở kể: Có chị khi được tuyên truyền là nên uống thuốc tránh thai đã nói thẳng: “Uống thuốc làm gì cho mệt, muốn đẻ đâu có được nữa nên không uống đâu”. Người khác bảo: “Đặt vòng sợ... sét đánh lắm”. Trong khi đó, cánh đàn ông than phiền dùng bao cao su làm họ không thích. Có người dù được hướng dẫn sử dụng bao cao su để tránh thai, nhưng vẫn có con. Họ kéo nhau lên tìm những người vận động tránh thai để... kiện. Hóa ra, cán bộ dân số chỉ cách dùng bao cao su bằng cách buộc lên ngón tay. Họ làm theo y nguyên nên... dính. Chính vì lối mòn suy nghĩ như vậy nên tại đây, các em học sinh lớp 7,8 đã có gia đình. Nhiều em phải nghỉ học ngang để lo cơm nước cho gia đình, chồng thì đi làm rẫy. Thậm chí có trường hợp, cưới nhau rồi vẫn... tiếp tục đi học.

 

 

Đứng trước sự đói nghèo của bản làng, hơn ai hết, cô giáo Dở ý thức được chuyện đó. Bao đêm suy nghĩ, làm sao xóa sổ được nạn tảo hôn, xóa sổ nạn đẻ nhiều thì các gia đình mới lo được đầy đủ cho các con, Dở lại đi vận động và đồng bào dần dà cũng hiểu ra. Chị Mùa Seo Phì sinh 5 con, đã đi đặt vòng, quyết tâm không đẻ nữa. Số liệu kế hoạch hóa dân số từ tháng 1 đến nay của bản có ghi: các biện pháp tránh thai đã đạt 95%. Có được thành công ngày hôm nay, công lao của những tuyên truyền viên kiêm nhiệm như Dở là không nhỏ.

 

Rời lớp học giữa chiều mưa tầm tã của Tây Nguyên, dậy lên trong lòng tôi bao sự cảm phục về lương tâm và trách nhiệm của những người làm công tác gõ đầu trẻ, công tác kế hoạch hóa dân số để đem văn minh về với bản làng.