Làng Tò, Thái Bình: Gà tiến vua - nguy cơ tuyệt chủng

Chỉ rất ít người thuộc lớp “thất thập cổ lai hi” còn chút ký ức về giống gà đặc sản của làng, từng đi vào câu thành ngữ “Gà Tò - Lợn Tó - Vó Vạn Đồn” ở vùng đồng bằng sông Hồng.

 

 

Đặc trưng của gà Tò là lông mọc ở chân. Gà mái lúc lớn có thể đạt 4 -5 kg/con.

Theo lời chỉ của mấy người dân trong làng, chúng tôi tìm thăm cụ ông Trần Thiện Thuật ở thôn Tô Đê. Trong ký ức rời rạc của cụ ông 84 tuổi, con gà cuối cùng ở làng Tò xuất hiện là thời kháng chiến chống Pháp. Cụ tự hào: “Không ai biết chính xác “nó” có tự thuở nào, chỉ nhớ hàng nghìn năm trước, gà đã có mặt trên vùng đất này. Một lần, vị Đức Tiên Công của làng, vốn là con rể của vua Trần dâng tiến nhà vua giống gà quý. Vua thấy con gà lạ, có lông ở chân, khi ăn thịt thơm và ngọt nên rất thích. Người dân đã lấy tên làng đặt cho giống gà, từ đó tên gọi gà Tò ra đời”.

Cụ kể, ngày xưa người làng thường xay lúa bằng cối đất. Cối cao nhưng gà Tò đứng bên dưới vẫn mổ được thóc trên cối nên mới có tích “Gà Tò ăn quẹm cối xay”. Gà cao, đẹp, dáng đi lộc ngộc như con công. Gà Tò ít lông hơn gà ta, nhưng lông của nó đâu ra đấy, tư thế oai phong lắm. So với gà chọi, thịt gà Tò thơm ngon, săn chắc hơn nhiều. Bình thường, da nó đỏ như gà chọi nhưng khi luộc lên có màu vàng thẫm. Vì gà to quá nên khi giết phải hai ba nhà ăn mới hết một con.

Trước đây, cứ vào tháng 7 âm lịch hàng năm, bốn làng trong vùng lại tổ chức lễ bá yết Thành hoàng một chú gà Tò thật to và đẹp. Gà làm lễ không phải nuôi một năm mà phải nuôi từ nhỏ, tháng 7 làm lễ thì từ tháng Giêng đã phải “vũ” (vỗ béo) cho nó. Mà con gà đắt ở cái công vũ, chứ tiền thì không đáng bao nhiêu. Nào là phải cho ăn gạo lứt thổi còn hơi sống và cám. Mỗi ngày vài bữa, người nuôi phải “đút” cho gà ăn. Cùng với cụ Thuật, cụ Trần Thanh Lâm, 88 tuổi ở thôn Tô Đê, cũng là một trong số ít người còn chút kỷ niệm về thú chơi gà Tò. Thời phong kiến, gà Tò được nuôi để “chơi” chứ không phải để bán, để thịt.

 

Cụ Lâm – một trong những người hiếm hoi còn nhớ về giống gà Tò.

Lý giải về nguyên nhân thất lạc giống gà Tò, các cụ bảo, thời kháng chiến chống Pháp, người làng đi làm cách mạng hết, không ai còn nghĩ đến việc nuôi gà Tò. Rồi chuyện giặc đến cướp và giết gà. Kết quả là giống gà này dần rơi vào quên lãng. Cụ Lâm tâm sự: “28 năm qua kể từ ngày nghỉ hưu, tôi đi khắp nơi tìm mua một con gà Tò nguyên chủng mà không đâu có cả”.

Năm 2005, Viện Chăn nuôi Quốc gia đã tiến hành kiểm định và kết luận: Gà Tò là vật nuôi quý hiếm, nằm trong danh mục bảo tồn nguồn gene quốc gia. Vừa qua, huyện Quỳnh Phụ đã triển khai đề tài “Xây dựng mô hình tuyển chọn nuôi gà Tò tại xã An Mỹ” nhằm mục đích lai tạo ra những con gà Tò y hệt gà nguyên chủng.

Gia đình anh Trần Ngọc Cảnh (Tô Xuyên) có truyền thống nuôi gà Tò. Chỉ vào con gà trống đang chạy lon ton trong sân, anh khoe: “Con này mang đặc trưng gà Tò rồi nhưng chưa được cao, được to lắm”. Bắt một con gà lên, anh bảo, đặc trưng của gà Tò là có lông suốt từ khuỷu chân xuống, gọi là “lông quần”. Phía sau gối gà trống có thêm một chòm lông như đuôi quạ, gọi là “lông gối”.

 

Anh khẳng định “không có lông chân thì không phải là gà Tò”. Kẽ chân và vùng tiếp giáp chân và đùi có màu đỏ tía, dọc chân có 2 vạch đỏ tía và 2 hàng vảy xếp song song. Khi trưởng thành, gà trống lông có màu cánh gián, mã tím có chút pha hoa mơ; gà mái có lông màu trứng cà cuống. “Thịt gà Tò thơm, ngọt nên bán được giá hơn, 1 kg gà Tò giá 90.000đ/kg trong khi các loại gà ta chỉ bán được 60.000đ/kg mà thôi”, anh Cảnh cho biết.

Mỗi lần, gà Tò chỉ đẻ được 14 - 15 quả trứng. Sau khi cho ấp và nuôi một thời gian, anh Cảnh chỉ chọn 2- 3 con ưng ý, to và đẹp nhất trong đàn nuôi riêng để tiếp tục lai tạo, số còn lại mang hủy để tránh “nhờn” giống.

Anh Bùi Văn Chiến, Phó Chủ tịch Hội Nông dân xã An Mỹ, đồng thời cũng là một trong hai hộ nuôi gà Tò của xã cho biết, giống gà này chỉ ưa thóc. Anh Chiến bảo, gà quý nên không được nuôi lẫn với các giống gà khác để tránh dịch bệnh. 

Vậy nhưng buồn hơn, đến nay, tài liệu về gà Tò ở địa phương hầu như không có. Tất cả chỉ còn trong ký ức của những người tâm huyết với giống gà quý mà thôi. Nếu không có những người như cụ Thuật, cụ Lâm, anh Chiến, anh Cảnh liệu câu chuyện về giống gà Tò tiến vua có còn ai kể tiếp?