Món quà của...cơn điên

Tuy nhiên, ít ai (thậm chí ngay cả những người điên đó) biết rằng có những người điên có thể sở hữu một niềm hạnh phúc rất lớn, niềm hạnh phúc của sáng tạo nghệ thuật. Phạm Văn Trường là một người như thế, một họa sĩ, một nghệ sĩ trình diễn đã từng sống trong bệnh viện tâm thần.

 

 

Khuôn mặt của Trường có lẽ đã đọc tên cuộc đời anh: Đầy nhiễu loạn và đam mê. Sự nuông chiều cảm xúc và bản năng có lẽ đã khiến cuộc đời của Trường khác với mọi người. Trường có chút hoang tưởng của kẻ điên, có chút thật thà của trẻ con, thêm sự giận dữ của một người biết yêu và khuôn mặt gần như đen... ngòm. Làn da đen đặc trưng khiến cho hàm răng trắng của Trường càng nổi bật, bước đi nào cũng đầy bấn loạn, lo âu và khinh ghét. Tranh của Trường sớm được đánh giá cao. Trường luôn tự hào về việc tranh mình có thể ra được thị trường, tự tin mình có tài năng và phong cách.

Nhiều người nhìn chàng trai này với con mắt “Tài thì ít tật thì nhiều” vì những hành động của Trường luôn khác biệt, luôn mang màu sắc mạnh hơn và có phần thái quá. Ai độ lượng thì cho rằng đó là do sự nhạy cảm của nghệ sĩ, ai chẳng quan tâm lắm thì chép miệng “Chả ra làm sao!”. Trường đen luôn tỏ ra phớt lờ mọi sự chê trách, không rõ trong lòng chàng họa sĩ có gì đó đổ vỡ không nhưng sự khổ sở vì cô đơn của chàng trai hiện rõ trên từng bước đi khệnh khạng trên nền sân trường Mỹ thuật. Trường mang trong mình nỗi đau không ai hiểu mình và chàng trai cứ thế độc hành trên con đường đầy giận dữ...

Năm 2006, Trường vào điều trị tại Trung tâm phòng chống bệnh tâm thần Quảng Ninh. Trường sống mấy tháng trong nhà thương điên Quanh Hanh, Quảng Ninh. Tưởng như mọi bí ẩn của cuộc đời chàng trai quê Mạo Khê, Đông Triều, Quảng Ninh lúc nào cũng phấn khích đã hé lộ. Nhưng có lẽ cho đến tận khi này bí ẩn cuộc đời mới thực sự đến với Trường. Chàng họa sỹ cho đến giờ mới hiểu những lớp lang trên thân thể mình chỉ nói lên rằng đối với riêng cuộc đời mình, sự bí ẩn sẽ là dai dẳng.

 

Hai tháng sau, trường Mỹ thuật lại thấy một “thằng người” lựng khựng đi lại; Lần này... điên hơn, giận dữ hơn, trong lòng như đã mang một linh hồn khác, đè lên con người cũ, sự hoài nghi và khám phá đè lên sự giận dữ của những sợi thần kinh căng cứng. Trường thường nói về những hồn ma lảng vảng quanh anh và về một sự mặc khải nào đó. Cũng khi ấy, từ một sinh viên trường Mỹ thuật, Trường bước vào thế giới của sắp đặt và trình diễn, như một cách để cố lý giải chính bản thân mình.

 

 

“Hoài nghi chỉ là một phần trong cuộc sống cá nhân tôi và nó chỉ là mệnh đề đầu tiên để xây dựng một hệ tư tưởng, một niềm tin mới với những trải nghiệm của cá nhân về cuộc sống... Tôi đã từng hoài nghi rất nhiều về thế giới này, nó xuất phát từ việc mất niềm tin và từ đó tôi bắt đầu quyết định đi tìm và khám phá những niềm tin mới”…

Dù món quà đó có lớn đến mấy thì có lẽ ai cũng sẽ từ chối nhận nó. Nếu anh chàng họa sỹ tin vào một đấng sáng tạo nào đó thì có lẽ đó là một món quà mà kẻ nhận bị mặc định không thể từ chối. Trường đã điên theo đúng nghĩa của một kẻ điên và mặc dù chàng trai này đã ra khỏi nơi bệnh viện khủng khiếp, thì người ta vẫn đặt câu hỏi: Liệu cậu ta có tái phát nữa hay không? Điều đó ai có thể nói?

 

Duy có điều sau lần xuất viện đó, Trường đã mang cái mà người ta gọi là hoang tưởng vào nghệ thuật và thăng hoa là từ để dành cho Trường khi này.

Một trong những tác phẩm đoạt giải của Trường thể hiện sự hoài nghi của chàng trai đối với cuộc sống là vở “Những dấu hỏi” đạt giải nhất cuộc thi Tài năng Nghệ thuật trình diễn Talent Prize Performance Art 2008 do Đại sứ quán Đan Mạch tổ chức vào tháng 11/2008. Vở diễn với một đống người lùng nhùng trong một chiếc bao lớn có những cách điệu hình dấu hỏi, theo tiếng nhạc, đống người không rõ mặt ấy dường như đang vật lộn, chen lấn nhau nhằm thoát ra khỏi đống bùng nhùng đó. Sau một thời gian chật vật, từng người một thoát ra. Qua các động tác hình thể, từng nhóm người lại vật lộn nhau, giành giật, bóc trần nhau ra, và cuối cùng, để lộ ra những dấu hỏi trên chính thân thể của con người.

 

 

Nghệ thuật của Trường thể hiện cả sự vội vàng nông nổi, cả sự nhiệt huyết thái quá của trái tim còn quá trẻ và nỗi đau của kẻ bị mặc định. Trường tìm vào với những loại nghệ thuật mới và hoài nghi các giá trị. Chính sự hoài nghi này khiến cuộc sống của chàng trai luôn chống chếnh và như thể có thể gục ngã bất cứ lúc nào.

Sự hoài nghi này cũng xuất phát từ việc Trường cho rằng mình đã gặp những hồn ma: “Tôi đã từng gặp rất nhiều linh hồn đã chết, mà một trong những linh hồn đó lại là họa sĩ lớn của thế giới đến từ châu Âu, hay rất nhiều linh hồn khác mà tôi được bật mí thì khi còn sống họ là những nhà tư tưởng vĩ đại, hoặc họ lại là những người sống cách tôi hàng thế kỷ trước. Tôi hoài nghi tất, hoài nghi về việc có người âm hay không? Việc chúng ta đang sống liệu có phải là sống không? Tôi hoài nghi, hoài nghi...”.

 

Điều này lí giải tại sao những vở trình diễn của Trường thường mang màu sắc bất thường, có phần quái đản và khó hiểu, thường là những phần trình diễn hình thể kì quái, nhưng thông điệp rõ ràng đấy nhưng cũng mịt mờ như sự hoài nghi của anh vậy. Người xem phần nhiều thấy nghệ thuật của Trường lạ. Sự lạ đó có thể được coi là thành công bước đầu của nghề nghiệp vốn cần sự sáng tạo này.

Từ đó, Trường liên tục lao vào những màn trình diễn bị cho là quái gở, những màn giằng co của anh với những thắc mắc và bấn loạn trong cơ thể mình. Cơ chế cơ thể, thứ khiến Trường đau khổ, bù lại cũng cho Trường những con đường đi đầy bí hiểm và khám phá. Cũng trong năm 2008, Trường làm video nghệ thuật sắp đặt mang tên “Im lặng có phải là vàng?”. Tháng 7/2009 Quỹ Trao đổi và Phát triển Văn hóa Đan Mạch Việt Nam (CDEF) tiếp tục hỗ trợ Trường mở triển lãm sắp đặt “Bom”, chàng trai đen tham vọng với tay đến những triết lý sống cũ bằng những thể hiện mới, nhằm khuấy động nhận thức của người xem về chiến tranh và ý nghĩa của cuộc sống.

“Triển lãm sắp đặt về đề tài chiến tranh là một tín hiệu tích cực – một cách biểu hiện mới về một chủ đề không mới. Điều này cho thấy nghệ sỹ trẻ tỏ ra có trách nhiệm với lịch sử và người yêu nghệ thuật”, Đại sứ Đan Mạch, Chủ tịch CDEF Peter Lysholt Hansen nhận xét về tác phẩm sắp đặt “Bom” của Trường. Đối với một nghệ sĩ trẻ sinh năm 1982 mà nói, Trường đã đau khổ nhiều và đạt được cũng đã khá khẩm.

Cái mà chàng trai sáng lập diễn đàn Blackart, diễn đàn Mỹ thuật Việt Nam gọi là sự khám phá kia nhìn một cách nào đó, có lẽ chỉ là để những ẩn ức trong lòng mình vuột ra khỏi sự kiềm tỏa của một tâm hồn đầy màu sắc nhưng đau yếu. Nếu nói Trường đang làm nghệ thuật thì đúng quá, nói Trường đang tìm cách để thể hiện cơn điên thì cũng thú vị. Cứ như thể anh được phép lựa chọn cách điên của mình, một sự kiểm soát dữ dội nhưng cũng rất ngọt ngào. Trường bắt đầu trình diễn những màn diễn thoạt nhìn có vẻ đầy dụng ý nhưng hóa ra lại chỉ mãi là những dấu hỏi của riêng anh, bí ẩn mà anh đã phơi bày cho tất cả mọi người nhưng mãi mãi anh không bao giờ hiểu được.

Thời gian dù chưa đủ để một con người trở nên chín chắn và tha thứ nhưng đủ để một nhân vật có tài thể hiện được những góc chéo của tâm hồn, những góc chéo hình thành từ một cấu trúc não khác biệt và sự tìm tòi, ít nhất là tìm tòi để... sống.