Ngôi đền 4 ngàn tuổi giữa đại ngàn

Những di vật tìm thấy ở vùng đất linh thiêng này đang đặt ra nhiều câu hỏi cần các nhà khảo cổ học nghiên cứu lý giải.  

 

Đồi Đền nằm tọa lạc trên quả đồi

 

Phát hiện nhiều di vật quý hiếm

Theo địa chí huyện Tương Dương thì Di chỉ Đồi Đền, Cửa Rào cách ngày nay khoảng 4000 năm, nằm biệt lập giữa sông, ven sông 2 bờ tả ngạn và hữu ngạn là cư dân của 8 bản thuộc xã Xá Lượng sinh sống. Ở xã Xá lượng, di chỉ văn hoá đồ đồng được tìm thấy ở Đồi Đền.

Đồi Đền nằm ngay Cửa Rào, nơi 2 sông nậm Mộ và Nậm Nơn hợp lưu để thành sông Cả.  Ở bản Ang, các nhà khảo cổ học đã tìm thấy một số lưỡi rìu bằng đá có vai  hình chữ nhật, các loại trang sức bằng đá, “chì” làm lưới và đồ dùng xe chỉ bằng đất nung, cùng với nhiều đồ gốm.

Đồ gốm ở đây gồm có đủ các loại bình, nồi, bát,... một số được phết  sơn đỏ (thổ hoàng) ở miệng hay được trang trí bằng hoa văn khắc vạch. Một số hình trang trí gần gũi với gốm văn hoá Phùng Nguyên ở đồng bằng Bắc Bộ. Trong tất cả các di chỉ được coi là ở vào buổi đầu của thời đại đồ đồng, công cụ và hiện vật bằng đồng còn rất hiếm, người xưa giữ rất cẩn thận, nếu hỏng thì đem đúc lại, nên không mấy khi gặp được trong di chỉ.

Trước đó, năm 1975, Đồi Đền cũng đã được tìm hiểu. Diện tích khu di chỉ rộng khoảng 1.000m2, tầng văn hoá dày 0,8m, hiện vật thu được trong lần tìm hiểu này phần lớn là đồ đá như rìu, bàn mài có rãnh, hòn cuội có dấu vết sử dụng, đồ gốm, chì lưới đánh cá kiểu chân giò. Riêng đồ gốm có phong cách của gốm Phùng Nguyên ở Bắc Bộ. Đồi Đền có niên đại hậu kỳ đồ đá mới. Trong những năm gần đây, nhiều hiện vật đã được phát hiện thêm một cách ngẫu nhiên, mở ra nhiều vấn đề cần phải nghiên cứu.

 

Nơi ngã ba sông Nậm Nơn.

Cổ vật được phát hiện đầu tiên ở vùng đất linh thiêng này là ở Bản Ang. Ông Lương Xuân Thắng, chủ tịch UBND xã Xá Lượng kể: “Lâu lắm rồi, một người dân ở bản Ang tên là Mắn trong một đêm ngủ nằm mơ; Sáng hôm sau tự nhiên một mình anh ta đi vào hang lèn đá. Khi  trở ra,  trên tay cầm một số tấm vải cũ sờn vẽ hình bản đồ, cùng với những hình vẽ tựa hình rồng, người và nhiều con vật khác như  ngựa, voi...”.

Đến năm 1985, tại bản Xiên Hương, trong lúc đào vàng, anh Vi Văn Hùng đã phát hiện được trống đồng. Theo các nhà khoa học: Trống có niên đại cách ngày nay khoảng 2.000- 2.500 năm. Trống cao 45cm, mặt trống có đường kính 70cm, chính giữa mặt là hình sao 7 cánh. Từ trong ra ngoài có 7 vành hoa văn, vành 1 hoa văn xương cá, 6 vành còn lại là hoa văn ô vuông. Rìa mặt có tượng cóc  bố trí theo chiều ngược kim đồng hồ. Tang và thân trống có 11 vành hoa văn. Vành 1 và 11, hoa văn xương cá, các vành còn lại hoa văn ô vuông. giữa tang và thân có hai đôi quai.

Mới đây nhất, ông Bùi Văn Hai ở bản Cửa Rào, trong khi đào cây Bồ Đề cũng đã phát hiện 30 tượng người cổ phủ bằng kim loại bên ngoài. Ông Hai tặng cho một số người xung quanh 3 tượng, số còn lại gia đình ông vẫn còn lưu giữ.

Ông Vi Dương Tiến, Phó phòng Văn hoá và Thông tin huyện Tương Dương cho biết, hiện  3 bức tượng trên và một số tượng khác bằng gỗ và đồng cùng với  nhiều tấm vải in hình hoa văn đang được lưu giữ ở huyện nhưng đến nay vẫn chưa xác định được  hiện vật này là  thuộc niên đại nào?

Điều đáng tiếc nơi đây đã bị nhiều người đào bới với mục đích “ tìm của”. Việc xâm hại di tích làm cho các di tích cổ bị phá huỷ nghiêm trọng. Đồ gốm bị vỡ, họ đã ném xuống sông. Xương cốt và các di vật khác bị phá nát. Đoàn cán bộ của Bảo tàng Tổng hợp Nghệ An đi thám sát, đã thu được một số hiện vật: Đồ đá như rìu  mài, chày đá, 300 hạt chuỗi đá màu đỏ gạch hình trụ; rìu đồng, chuông voi, vòng tay, lưỡi câu , giáo, hàng chục tượng phật  ...  bằng đồng. Đồi Đền có nhiều tầng văn hoá mang di tích các giai đoạn khác nhau.

 

Ông Nguyễn Đình Ngũ - người trông giữ Đồi Đền.

Điều bí ẩn của dòng sông Nậm Nơn…

“Dạo  đó tôi mới 18 tuổi, tham gia bộ đội chống Pháp. Ngày nhập ngũ, tôi đã thầm yêu trộm nhớ  một người con gái mà không dám nói. Trước hôm đi, tôi có đến Đồi Đền thắp hương cầu  nguyện. Nếu tình duyên tác thành được thì sau này con sẽ  tình nguyện chăm lo Đồi Đền. Vậy rồi ứng nghiệm thật. Cô ấy đã đồng ý khi tôi ngỏ lời. Chúng tôi đã nên nghĩa vợ chồng từ ngày đó. Sau này phục viên trở về tôi đã thực hiện lời thề năm nào”-  ông Nguyễn Đình Ngũ, người giữ Đồi Đền đã mở đầu câu chuyện của mình...

“ Đồi Đền ngày trước tan hoang chỉ còn một ngôi miếu nhỏ và một số tượng thần, tượng phật nằm vung vãi, tôi sắp đặt lại và hương khói thường xuyên...”.

Trong cuộc chiến tranh chống Mỹ, khu vực Đồi Đền trở thành nơi trú ẩn, cất giấu vũ khí của lực lượng bộ đội địa phương, là trọng điểm bị đánh phá ác liệt của Đế quốc Mỹ trong chiến tranh phá hoại.

Hai bên ven sông Nậm Nơn là những vách núi dựng đứng như những bức thành khổng lồ kiên cố.

Anh Vi Văn Khoa, một người dân chèo đò cho biết: Nước sông ở đây rất sâu, quanh năm chảy xiết, xoáy mạnh. Cư dân ở ven sông  sống xa trung tâm, hầu hết mọi thứ đều tự cung tự cấp,  phụ nữ thì xuống sông mò cá, mò rêu đá ăn thay rau, đàn ông vào mùa lên nương rẫy. Sông Nậm Nơn đã chứng kiến cuộc sống của  con người biết bao thế hệ và cũng đã có nhiều chuyện được kể từ sông. Ông  Đặng Xuân Diệu (81 tuổi), một trong những cao niên nơi đây cho biết: Hai bên bờ sông, cạnh vạt cải ngồng lên hoa là mảnh  đất còn đậm dấu chân người xưa. Sau mùa đốt nương, trên mặt đất ẩm những dấu than đen thẫm vằn vèo như cách đánh dấu lớn lên của trẻ con các bộ lạc người da đỏ xa xôi. Ông Diệu bảo: Một điều mà không ai giải thích được là vì sao nước sông Nậm Nơn lại ấm hơn dòng sông Lam dù nó chung một nguồn?! Và bao đời  nay người dân vẫn chỉ có thể cảm nhận được điều đó bằng chính bàn tay của mình mà thôi. 

 

Dấu tích cổng phủ thời Pháp thuộc vẫn còn Cửa Rào- Xá Lượng- Tương Dương, hay còn gọi là phủ Trà Lân cũ, một trong những phủ miền tây Nghệ An. Vùng đất này đã nằm trong châu Kiềm đời Lý, châu Mật đời Trần, châu Trà Long đời Hồ, phủ Trà Lân đời Lê,...    Đây cũng là nơi gắn với chiến công của Tướng quân Uy Minh Vương Lý Nhật Quang (Thời Lý ), danh tướng Đoàn Nhữ Hài đời nhà Trần đã hi sinh trong cuộc chiến chống giặc Ai Lao xâm lấn bờ cõi (thế kỷ XIV). Cửa Rào còn nổi tiếng là căn cứ hoạt động của nghĩa quân Lam Sơn (thế kỷ XV) góp phần làm nên chiến thắng quân Minh vang dội. Ấy là chưa kể giặc Cờ Đen cũng đóng ở đây để hoành hành. Lỵ sở của phủ Trà Lân thời thuộc Pháp đóng tại vùng đất này.   Năm 1939, Vua Bảo Đại khi thăm huyện Tương Dương cũng đến  Đồi Đền -  Cửa Rào hành lễ. Hàng năm cứ dịp Tết đến, Xuân về, nhân dân trong vùng thường đến đây dâng lễ  cầu cho mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu, cầu cho sức khoẻ, phát tài, phát lộc, cầu cho quốc thái dân an,...    Đồi Đền -Cửa Rào đã được xếp hạng Di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh năm 2009.