Nhân giỗ Tổ nghề hát xẩm: Có phải chỉ xẩm mới rõ ai là Tổ nghề?

Các nghệ sĩ biểu diễn trong ngày giỗ Tổ nghề hát xẩm. Ảnh: TL

Giao lưu giữa xẩm với… jazz!

Giỗ Tổ nghề hát xẩm 2018 của nhóm Xẩm Hà Thành gồm hai phần đặc biệt. Phần một là nghi lễ cúng dâng Tổ nghề được nhóm tổ chức trong phạm vi nội bộ do nghệ sĩ, nghệ nhân trẻ Lê Trung Chính phụ trách. Phần hai là đêm nghệ thuật với những câu xẩm cổ truyền, câu xẩm phục hồi và câu xẩm sáng tạo tiếp nối do nghệ sĩ - nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long dẫn dắt. Đây được coi như là một lễ trọng của người hành nghề đàn hát dân gian nói chung và hát xẩm nói riêng, đã có từ hơn 700 năm về trước. Trải qua nhiều thăng trầm nhưng cho đến ngày nay, giỗ Tổ nghề hát xẩm vẫn được duy trì như một sự ghi nhớ, tiếp nối của thế hệ hôm nay về một nét đẹp nhân văn, sáng tạo tài hoa và chan chứa tình người mà cha ông ta đã sáng tạo ra trong hành trình văn hóa, lịch sử dân tộc.

Đêm nghệ thuật có sự tham gia của những gương mặt nổi tiếng, gắn liền với nhóm Xẩm Hà Thành nhiều năm qua như các nghệ sĩ: Mai Tuyết Hoa, Phạm Đình Dũng, Trần Hậu, Xuân Hải, Phạm Trang, Thúy Nga... Chương trình cũng có sự góp mặt của các nghệ sĩ khách mời là nhạc sĩ Giáng Son, nghệ sĩ Hạnh Nguyên. Đặc biệt, nghệ sĩ saxophone Phan Anh Dũng cũng xuất hiện trong một tiết mục giao lưu giữa xẩm với… jazz.

Chia sẻ với PV Báo Gia đình & Xã hội, nghệ sĩ - nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long cho biết: “Nhiều người đánh đồng hát xẩm với ăn xin nhưng trên thực tế, xưa nay, người hát xẩm không xin ăn mà sống bằng những đồng tiền thưởng từ công chúng. Trước khi được thưởng, người hát phải chinh phục bằng tiếng đàn và lời ca như câu hát nổi tiếng: “Ai ơi thương kẻ dở dang/ Miệng ca tay gẩy khúc đàn tương tư”. Nửa đầu thế kỷ 20 về trước, hát xẩm thường là các nhóm đi khắp chốn cùng quê. Hầu như nhóm nào cũng có ông trùm là người khiếm thị... Và nhất thiết phải dùng từ chuyên nghiệp cho người hành nghề này. Họ dùng tiếng hát để kiếm sống. Tính chuyên nghiệp còn ở chỗ, nghề hát xẩm mang tính tổ chức- các gánh xẩm kết nối với nhau và chịu sự chi phối của những “ông trùm” chứ không hoạt động đơn lẻ”. Nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long tái hiện, xưa kia, thường các “ông trùm” xẩm ở các vùng lớn chia địa bàn để hoạt động. Giả sử gánh xẩm ở địa bàn khác muốn hát thì phải được “trùm” xẩm đồng ý. Ngay chuyện các nghệ nhân chủ động hát những giai điệu buồn vui tùy theo bối cảnh và sự hứng thú của người nghe cũng thể hiện sự chuyên nghiệp (phải thể hiện hết mình để làm “sướng lỗ tai” người nghe mới mong moi nhiều tiền thưởng!)”.

Tổ nghề xẩm là ai?

Trong giới nghệ sĩ, đa số thường đặt niềm tin mãnh liệt vào những vị “Tổ nghề” mà mình đang tôn thờ với hi vọng bản thân được phù trợ trên suốt chặng đường theo đuổi nghệ thuật. Cũng vì lẽ đó mà tục giỗ Tổ nghề đã gây tranh cãi trong suốt thời gian qua. Chẳng hạn, mỗi dịp giỗ Tổ nghề sân khấu, dư luận lại dấy lên câu hỏi: Ai là Tổ nghề? Nghệ sĩ đang “ăn giỗ” ai? Khi mà truyền thuyết về Tổ nghề sân khấu đã “tam sao thất bản”, gây nhiều tranh cãi trong chính giới làm nghệ thuật cũng như nghiên cứu. Riêng với nghề xẩm thì ngày giỗ Tổ nghề lại được coi là “chuẩn chỉ” nhất. Trao đổi cùng chúng tôi, nhiều nhà nghiên cứu về văn hóa dân gian, nghệ thuật truyền thống cho hay, trong các nghề đàn hát dân gian gần như chỉ duy nhất hát xẩm có Tổ nghề và Tổ nghề hát xẩm xuất thân từ thân phận danh giá đó là Thái tử Trần Quốc Đĩnh.

Qua lời kể của nghệ nhân xẩm Hà Nội Nguyễn Văn Nguyên khi nghệ nhân còn sống, vì lòng đố kỵ, tranh giành quyền lực mà vị thái tử bị hoàng đệ (anh em ruột thịt) hãm hại bỏ mặc trong rừng sâu. Buồn bã, tuyệt vọng, chàng than thở qua lời ca. Tiếng đàn, lời ca của chàng rung động tới độ chim muông ngày ngày mang hoa quả tới, quấn quýt bên chàng. Rồi thái tử được người đi rừng tìm thấy. Tiếng tăm chàng khiếm thị hát hay đàn giỏi vang xa tới cung đình, vua cho vời vào. Cha con nhận nhau. Chàng một mực xin trở lại làng quê dạy cho những người khiếm thị kém may mắn có nghề kiếm kế sinh nhai.

Bàn về Tổ nghề xẩm, nhà nghiên cứu Hoàng Kiều từng hóm hỉnh: “Có thể xưa kia các nghệ nhân xẩm tự “phịa” ra chuyện để thầm nói với thiên hạ rằng nghề của tôi cũng cao quý lắm!”. Tính xác thực chưa ai rõ nhưng nó mang tới cho những người có cuộc sống cơ cực một niềm tin. Những người hành nghề chọn ra hai ngày cố định là 22/2 hoặc 22/8 Âm lịch hằng năm làm ngày giỗ. Do đặc thù nghề nghiệp nay đây mai đó không có một ngôi đình, đền hay nơi thờ tự cố định, nơi làm giỗ thường là bãi đất rộng, dựng lều cắm bạt, dâng hương tổ nghề và tái hiện nghề nghiệp Tổ nghề đã ban cho.

Chia sẻ cùng chúng tôi sau đêm nghệ thuật đặc biệt nhân ngày giỗ Tổ nghề xẩm, nghệ sĩ Mai Tuyết Hoa cho biết: “Đến thời điểm này, hát xẩm đã mang lại cho tôi rất nhiều điều đặc biệt trong đó có sự kết nối với bạn bè thế giới và tình cảm chân thành của khán giả dành cho xẩm ngày càng nhiều hơn. Đặc biệt, nhiều em nhỏ đang là học sinh cũng thường xuyên liên lạc với tôi để hỏi cách hát, để chia sẻ đam mê. Mới đây, tôi có dự một lễ giỗ Tổ nghề xẩm ở Hải Phòng và thấy có nhiều bạn trẻ đang làm rất tốt. Dù vậy, cách mà nhiều bạn trẻ hát xẩm hiện nay vẫn theo kiểu bắt chước nhiều hơn. Tôi nghĩ như thế cũng tốt, song cần phải có những uốn nắn để các em sẽ hát xẩm là chính các em chứ không phải phong cách của một ai đó. Chính vì thế theo tôi nếu như sau này có điều kiện thì chúng ta có thể có những lớp học xẩm online giống như học tiếng Anh online vậy! Để làm được điều đó, thiết lập một giáo trình là quan trọng nhất. Đó sẽ là bộ tài liệu được xây dựng bởi các nghệ nhân, nhà nghiên cứu, nghệ sĩ. Tôi đang kết hợp với Đại học Temple (Mỹ) làm chung một dự án đầu tiên về việc này”.

Thành Nam