Nữ nhạc sĩ Trần Kim Ngọc: Để đầu trọc chỉ vì thích

Tôi đã từng đi theo chị về Bắc Ninh để đến một ngôi làng Việt cổ, nơi lưu giữ những bản cổ về nhạc hiếu. Diễn tấu những bài bản đám ma ấy vui chứ không hề  buồn. Tôi lại từng biết chị thích một nhạc sĩ điếc, cô gái ấy nghe nhạc qua da. Tôi tưởng, chị là một nhạc sĩ thấm đẫm tính cổ điển...

- Vâng, anh đã nhớ đến một số chi tiết trong các hoạt động nghề nghiệp của tôi thời gian đó. Từ khoảng đầu những năm 1990, sau cuộc gặp gỡ với nhạc sĩ Việt kiều Tôn Thất Tiết và một vài nhạc sĩ đến từ các quốc gia phát triển, cho đến khi du học tại Đức vào năm 2001 tôi đã tiến hành nghiên cứu tư liệu âm nhạc sống tại vùng đồng bằng Bắc bộ - thứ mà tôi không được học tại nhạc viện Hà Nội, thứ mà ông cha tôi đã làm ra và đã hưởng thụ trong quá khứ. Đó là thời điểm mà tôi bắt đầu quan tâm đến cội nguồn thực sự của mình, và nhận thấy mình được sinh ra từ chủ nghĩa cổ điển lãng mạn châu Âu, nhưng sâu xa hơn nữa tôi được sinh ra từ cha mẹ mình. Mà cha mẹ tôi thì nghĩa là một tầng văn hoá đã được hình thành và tiếp biến tại Việt Nam trước chiến tranh, trước khi một số loại hình âm nhạc dân gian, truyền thống tại Việt Nam biến mất như loài khủng long bỗng nhiên tuyệt chủng.

Bước chân vào nghề nhạc, chị sáng tác giao hưởng, sau đó lại thấy ca khúc, và bây giờ, nói đến chị là nói đến những cụm từ như improvisation music (âm nhạc ngẫu hứng), experimental music (nhạc thể nghiệm), digital music (nhạc số), computer music (nhạc máy tính) hoặc một cụm từ hiện đại nào đó. Liệu con đường đi của chị có thật sự rõ ràng?

- Phải nói luôn thế này, ca khúc pop (nhạc đại chúng) chưa bao giờ là nghề của tôi. Nhưng nếu không có chuyến du học tại một trong những trung tâm âm nhạc đương đại quan trọng hàng đầu của thế giới, đại học âm nhạc thành phố Cologne thì có lẽ bây giờ tôi vẫn đang viết ca khúc như phần lớn bạn bè từng học tại Nhạc viện Hà Nội với tôi hiện nay. Tại Việt Nam hiện nay, đất để phát triển cho nhạc giao hưởng thính phòng hầu như không có nên phần lớn các nhạc sĩ được đào tạo để viết giao hưởng rẽ ngang sang thị trường nhạc đại chúng, rồi tự nâng cấp kỹ năng và thông tin tại lĩnh vực này để trở thành các chuyên gia hoặc các ngôi sao.

Tôi bây giờ đang làm cái nghề mà tôi được đào tạo. Thời gian học và làm việc tại Đức giúp tôi nâng cao kỹ năng viết giao hưởng thính phòng, đồng thời “học” nốt phần còn lại của lịch sử âm nhạc kinh điển châu Âu thế kỷ 20, trong đó experimental music, electronic music, computer music hay digital music là những bộ phận quan trọng của nửa cuối thế kỷ 20. Vậy anh thấy đó, tôi chỉ có một con đường thôi: làm nghề. Còn việc anh thấy các cụm từ  “digital” hay “experimental”, “improvisational”... là hiện đại hơn từ “giao hưởng” thì là một nhầm lẫn đáng tiếc. Bởi theo tôi các giao hưởng từ những năm 1994, 1995 của mình còn experimental hơn cả các biểu diễn ngẫu hứng gần đây với vật dụng hàng ngày. Tôi chưa từng viết một giao hưởng cổ điển nào. Đây là lý do vì sao sau khi học xong 4 năm liền tôi vẫn không được phép tốt nghiệp.

Nhạc sĩ Trần Kim Ngọc bên chiếc dương cầm

10 năm qua chị bước có đều chân không?

- Tôi vẫn làm việc, ngày càng tập trung hơn.

Cuối tháng 11/2004, chị và Nguyễn Xuân Sơn thực hiện hoà nhạc ngẫu hứng tại Goethe Institute kết hợp giữa bộ gõ chèo, laptop và giọng hát. Trên tinh thần trầm, chậm và chìm của phần nhạc người ta thấy vang lên âm thanh lanh lảnh của giọng hát không lời, chỉ sử dụng âm thanh (voice). Tác phẩm được mang tên I (Information). Có người than, rất khó nghe... Khi đã mang thông tin mà số đông khó nghe, liệu có ngược đời, và như vậy làm sao chuyển tải thông tin được? Chúng ta đang nói về chuyện cách tiếp thu thông điệp của vỏ não...

- Chính bởi vậy mà chúng tôi đặt tên I cho buổi biểu diễn. I là một ẩn số. Nó có thể là information, có thể là improvisation, có thể là inter hay insist... Nếu là information, anh (hoặc chị) nghĩ gì về các thông tin mà với mình còn xa lạ? Ứng xử thế nào với một tín hiệu lạ thể hiện bản lĩnh văn hoá cuả anh? Đối với chúng tôi, những người đưa ra một tín hiệu (thông tin) tuyệt đối quan trọng với bản thân mình nhưng lại xa lạ với phần lớn khán giả đương nhiên là một thử thách và là một thử thách lớn. Đó lại cũng chính là tinh thần và là cốt lõi của cái Thể Nghiệm (Experimentation).

Khi đạo diễn Manfred Eichl làm phóng sự “Hotspot Hà Nội” (điểm nóng Hà Nội) phát trên kênh ZDF năm 2002, chị là một nhân vật xuất hiện trong đó. Phải chăng chị là mẫu người luôn lôi kéo sự chú ý của mọi người về phía mình, một điểm nóng, một cách chọn lọc và có chủ định?

- Tôi đã lôi kéo được chưa? Tinh thần thể nghiệm cần lôi kéo được thêm sự chú ý, tò mò tại Việt Nam. Để một “cơ thể” văn hoá phát triển khoẻ khoắn cần một tinh thần thể nghiệm mạnh mẽ.

Trong nhạc của chị bây giờ lẫn lộn rất nhiều thanh âm: piano, tiếng xe máy nổ, tiếng còi, tiếng trống chèo... Thanh âm nào chị thích nghe nhất trong cuộc sống?

- Sống ở Việt Nam đôi khi tôi không thấy mình có quyền nghe cái gì, không nghe cái gì. Mọi âm thanh hỗn độn tràn đến, xâm lấn cuộc sống của tôi từ mọi phía. Con người thì nháo nhác sống, chỉ vừa đủ thời gian cho kiếm sống và những thư giãn sinh học. Cái mà làm nên chất lượng sống ở đây, hơn bao giờ hết lại chính là sự im lặng. Đây không phải là một phát hiện mới nhưng tôi đang thực sự trải nghiệm giá trị của nó.

Về cái đầu trọc của chị, người ta từng suy luận đủ điều: Ngọc là người tu hành; có vấn đề về tâm thần; làm khác người đi để nổi tiếng. Còn chị, chị giải thích đơn giản là chị thích mà thôi. Thế là đã quá đủ sao?

- Rất đầy đủ. Nhưng cũng giống như những người khác anh thấy không thể thỏa mãn với câu trả lời đó. Vậy tôi thêm một vế thế này: ...đó là một ý thích có thể nhất thời. Có khá hơn không?

Chị sang Đức một thời gian để học. Nghe nói, chị làm việc trong một xưởng cưa?

- Đây thì là một tin đồn thất thiệt.

Âm nhạc làm cuộc sống của chị thay đổi hay chị dùng cuộc sống để thay đổi âm nhạc?

- Tôi không giỏi trong các định hướng thay đổi. Đương nhiên mọi sự đều tác động nhau, thay đổi nhau. Trong cuộc sống và công việc, tôi chấp nhận sự thay đổi như một quy luật và cố gắng sống cùng với sự thay đổi bằng một trách nhiệm cao nhất.

Con gái nhỏ của chị tên Mây, một cái tên Nôm?

- Vâng.

Thế giới đang trong một xu hướng hội nhập toàn cầu. Văn hoá có phải là điều bắt buộc trong dòng chảy đó không thưa chị - cụ thể là âm nhạc?