Pá Cha - Sáy Ma ở bản Trà Mần

Thấm thoắt đã 10 năm nay, kể từ ngày Pá Cha nhận nhiệm vụ về Trà Mần “cắm bản”, lập chốt, xây dựng “thế trận quân với dân đoàn kết một lòng” Sáy Ma và Pá Cha trở thành “cặp bài trùng” không thể thiếu trong lòng người Trà Mần. Sáy Ma bảo với Pá Cha: “Mày đừng đi đâu, cứ ở đây với dân bản. Nếu phải xa mày tao sống lâu thì cũng chẳng có ý nghĩa gì?”. Còn Pá Cha thì nói: “Sáy Ma như mẹ tôi, con đẻ của Sáy Ma coi tôi như anh trai, nhà nó bán bò cũng tìm tôi để hỏi ý  kiến”...

 

Sáy Ma và Pá Cha ngồi kể chuyện với phóng viên trong ánh lửa bập bùng.

 

1. Hôm tôi đến, trời nhiều mây, bản bị bao phủ trong làn sương dày bàng bạc, nên nhìn người và vật chỉ thấy được những nét nhạt nhòa, đại thể mà thôi. Đó là thứ không khí mang màu sắc huyền thoại. Từ thung lũng Trà Mần đi ra bên ngoài có rất nhiều lối. Nhưng lối đi chính của 3 năm về trước chỉ là bằng lối mòn ngoằn ngoèo như vạch phấn trắng ông trời tinh nghịch vẽ trên đỉnh núi. Bây giờ thì đã khác, Trà Mần đã có đường rộng bằng 3 con trâu xếp hàng ngang mới hết. Con đường chính vào Trà Mần xuyên qua rừng trúc, ô tô chuyên leo núi có thể vào bản, nếu không sợ đá tảng, đá nhọn đâm thủng lốp xe.

 

Bản Trà Mần nằm dưới thung lũng, bốn bề núi đá, chẳng mấy lúc ánh mặt trời ló rạng. Ở giữa ba bề, bốn bên là núi cao, nom bản y như một cái chảo khổng lồ, cứ lung bung trong làn sương khói mỏng manh. Mùa đông đến, ai cũng đốt lửa trong nhà. Thế là người người kiếm củi, nhà nhà kiếm củi. Củi và cỏ cho bò ăn được chở lên núi bằng đôi chân rắn chắc của người miền núi. Chiều đến, từng đoàn người nối dài trên những lối mòn, nhìn từ đỉnh núi xuống, đoàn người giống như đàn kiến cồng cần mẫn tha mồi về  tổ. Lưng họ còng xuống vì bó củi, bó cỏ to gấp đôi thân người. Đó chủ yếu là công việc của đàn bà, còn đàn ông rảnh rỗi thì đi xa tìm việc làm thuê, đong ăn trong mùa giáp hạt. Người Trà Mần nấu nướng, ăn uống và cho con ngủ ngay bên bếp lửa để xua đi mùa đông lạnh buốt. Ánh sáng trong nhà họ bao đời nay chỉ là những ánh lửa bập bùng, hiếm hoi lắm mới có một tia nắng xuyên qua mái nhà vào giữa trưa. Mặt trời chẳng mấy khi vượt qua núi cao để soi rọi đến Trà Mần vì bản ở trong thung lũng trên núi cao tít tận đỉnh trời.

 

Bà Sáy Ma và Đại úy Tạ Quang Tiến ở Trà Mần. (Ảnh: Thu Trang)

 

2. Tên thật của Pá Cha là Tạ Quang Tiến - Đại úy Tổ trưởng Tổ công tác Trà Mần -  Đồn Biên phòng Lũng Làn. Pá Cha Tiến là cái tên mà người dân Trà Mần đặt cho anh, ý nói anh là người quan trọng nhất bản. Còn đồng nghiệp hay gọi anh là Tiến “Tủa”. Cái tên này mà hiểu theo ngôn ngữ của dân tộc Mông, ngụ ý nói anh Tiến chính là người con của dân tộc. Pá Cha cao lớn như hộ pháp, suốt ngày quanh anh là rộn ràng những tiếng cười. Pá Cha hài hước nhất trong hơn 40 chiến sĩ biên phòng ở đồn Lũng Làn và là người ăn khỏe nhất. Có lần đáng nhớ nhất, Pá Cha ăn 1 bữa 9 gói mì tôm. Có sức khỏe, tài năng, trí tuệ và niềm đam mê công việc, Pá Cha “quản” một vùng đất rộng lớn với hàng trăm hộ gia đình ở rải rác trên những ngọn núi cao cứ “nhẹ  tựa lông hồng”.

 

Đại úy Tạ Quang Tiến đang chia quần áo cứu trợ cho những người dân Trà Mần. (Ảnh: Thu Trang)

 

Pá Cha quan niệm rằng, chẳng có việc gì con người không làm được cả. Cái giỏi nhất của Pá Cha, chính là người nói tiếng Mông thạo như gió. Người dạy Pá Cha tiếng bản địa khi anh mới về nhận nhiệm vụ, không ai khác là bà Sáy Ma, tên thật là Thò Thị Trụ, 77 tuổi, ở bản Trà Mần. Thời trẻ, Sáy Ma từng tham gia công tác xã hội, từng giữ chức Chủ tịch xã Sơn Vĩ, nhưng đến khi lấy chồng, bà xin từ chức, để toàn tâm, toàn ý lo cho chồng, con.

 

Tôi biết đến Pá Cha và Sáy Ma, thông qua đại tá Nguyễn Văn Hồng, Chỉ huy trưởng Bộ chỉ huy quân sự tỉnh Hà Giang. Ông Hồng kể cho tôi nghe về anh Tiến với tất cả sự yêu thương, trìu mến: “Thời chiến tranh biên giới, vùng biên cương cực Bắc huyện Mèo Vạc, có 3 xã Xín Cái, Sơn Vĩ, Thượng Phùng là “nóng bỏng” nhất vì nạn tiễu phỉ... Nhưng hiện nay nơi đây lại phải đối diện với nạn buôn bán, bắt cóc trẻ em ở khu vực biên giới. Địa bàn Trà Mần cũng nằm trong “vùng nhạy cảm” đó, nhưng đã 4 – 5 năm liên tục, anh Tiến giữ vững địa bàn, được dân  tin yêu, đồng nghiệp kính trọng... Ông Hồng trầm tư hồi lâu rồi nói: “Giá mà tôi có thật nhiều cán bộ, bám địa bàn giỏi, thương yêu dân như anh Tiến thì tốt”. Cuối năm 2008, anh Tiến được thăng cấp trước thời hạn vì đã 4 năm liên tục anh trở thành chiến sĩ thi đua.

 

Đại úy Tiến (phải) và Trung úy Vương Mạnh Tưởng trên đường xuống bản. (Ảnh: Thu Trang)

 Những ngày ở Trà Mần, tôi theo Pá Cha Tiến đi khắp nơi trên thung lũng mù sương. Tới đâu, tôi cũng được đón với tình cảm nồng hậu của người miền núi bởi có anh Tiến đi cùng. Anh Tiến giao tiếp với người dân tộc thiểu số thân mật như người nhà bằng tiếng của người bản địa. Anh Tiến bảo: “Nghề nghiệp của tôi thực là “binh đao”, nhưng lâu nay việc chính mà tôi hay làm nhất là bác sĩ khám bệnh, thầy giáo và... “thầy cãi”.  Có một đêm mùa đông đang ngủ say, bỗng có tiếng đập cửa thình thịch. Tôi chạy ra thấy một người đàn bà hớt hải kéo tay tôi đi... Sau một hồi chạy băng qua mấy ngọn núi, đầu tóc ướt như chuột thì đến được một gia đình.  Đứa con gái của họ bị bỏng nhẹ vì nằm bên bếp củi, bị lửa bén vào chân... Cả nhà họ cãi nhau, mẹ cháu bé thì bảo đưa đi bệnh xá, bố và ông nội của cháu thì bảo không được đưa đi, phải mời thầy cúng... Tôi sơ cứu cho cháu bé xong, phải ngồi lại đến sáng để giải thích chở cả gia đình họ khi gặp chuyện này thì phải xử trí như thế nào”?

 

3. Sáy Ma thì được ví như già làng của bản Trà Mần. Bà sinh ra 5 người con, đến nay nếu tính cả cháu nội, ngoại của bà cũng lên đến 17 đứa cả thảy. Khi con, cháu đã lớn, gia đình đã đề huề... Sáy Ma dành toàn tâm, toàn ý cùng với Pá Cha Tiến đi “vác tù và hàng tổng”. Họ quan trọng đến mức, hễ một ngày không có họ ở đây nữa, chắc chắn người dân Trà Mần buồn lắm.

 

Pá Cha ăn lương nhà nước để làm nhiệm vụ, nhưng Sáy Ma thì khác. Bà chẳng có bất cứ một chế độ gì để coi là động lực thôi thúc, ngoài lòng yêu thương đồng bào mình. Sáy Ma tâm sự với chúng tôi: “Ngày xưa tao đã từng có chế độ nhà nước, mỗi tháng mấy chục ngàn đấy. Nhưng xã cắt đã lâu rồi, họ không giải thích lý do vì sao lại cắt?”. Hỏi ra mới biết, thời chiến tranh biên giới diễn ra khốc liệt (giai đoạn 1947 – 1962) bà Thò Thị Trụ từng tham gia nhiều lĩnh vực khác nhau. Thời còn làm Chủ tịch xã Sơn Vĩ,  bà từng vận động được nhiều đối tượng sừng sỏ ra đầu thú.

 

Sáy Ma và cháu. (Ảnh: Thu Trang)

 

Năm 1958, bà Sáy Ma từng trèo đèo, lội suối đi vận động nhiều tên phỉ xảo quyệt, nham hiểm như Thò Chá Già, Vừ Mí Chính... ra đầu thú. Việc này có nhiều người cùng thời với Sáy Ma đều biết. Những năm Sáy Ma về “quy ẩn” toàn tâm với gia đình, mỗi tháng cũng nhận được mấy đồng trợ cấp. Nhưng đột nhiên bị cắt không có lý do gì? Sáy Ma nói: “Chẳng hỏi để làm gì? Tao đã già rồi, đi bộ loanh quanh trong bản thì được, chứ đi mấy chục ki lô mét ra xã mà hỏi thì... chẳng bõ”.

 

Pá Cha và 2 cháu nội lớn nhất của Sáy Ma. (Ảnh: Thu Trang)

 

Pá Cha bảo: “Sáy Ma khỏe lắm, năm ngoái còn đi bộ mấy chục cây số, sang tận Trung Quốc, tìm được người mua bò từ tay  kẻ trộm bò của dân mình. Từ đó Đồn biên phòng mới phá được vụ án, trả lại mấy con bò cho bà con đấy. Sáy Ma tài lắm, không có Sáy Ma trẻ con không chịu đi học, con buồn, các thầy cô giáo cắm bản cũng buồn lắm”. Còn Sáy Ma thì sợ nhất ngày nào đó phải chia tay Pá Cha; bởi họ là những  nhân tố đặc biệt, nhân tố điển hình cho tình đoàn kết dân tộc. Tình đoàn kết giữa quân với dân, chung một ý chí, đồng lòng quyết tâm xây dựng bản làng thoát khỏi đói nghèo. Ngồi bên bếp lửa, Sáy Ma dặn đi dặn lại Pá Cha: “Chẳng may tao chết đi, con phải dặn những đứa em, đứa cháu chịu khó đi học cái chữ. Ngày xưa thời tao còn trẻ, cái chữ chưa về đến bản, tao mù chữ nên mới khổ thế này. Bảo chúng nó đừng bỏ học nghe chưa?”. Pá Cha  dạ vâng rối rít... ngôi nhà bừng lên những tiếng cười vang rộn.

 

Cháu nội Sáy Ma hai má đỏ rực bên bếp lửa. (Ảnh: Thu Trang)

 

Lúc rời nhà Sáy Ma về tổ công tác Trà Mần, tôi hỏi  Pá Cha: “Anh đã đón bao nhiêu cái Tết ở Trà Mần?”. Anh Tiến bảo: “Hầu như suốt thời gian ở đây, sau Tết tôi mới về quê ăn Tết”. Quê hương tôi ở đây, khác một điều là vợ, con, cha, mẹ, người thân, ruột thịt của tôi lại ở tận tỉnh Vĩnh Phúc cơ”. Đọng lại trong tôi bây giờ, là ánh mắt, nụ cười sảng khoái thân thiết của Pá Cha, Sáy Ma và những người dân nghèo ở bản Trà Mần trong sương mù lãng đãng.  Không khí và con người ở nơi đây đều mang đậm chất huyền thoại...