Phát lộ mới của bãi cọc Bạch Đằng

Từ những chứng tích đã phát lộ

Trải qua hàng trăm năm bồi lấp, chuyển dòng, những lớp cọc trên Bạch Đằng Giang được phát lộ đầu tiên năm 1953 khi nhân dân huyện Yên Hưng (Quảng Ninh) tiến hành đào đất đắp đê. Tới nay, ở đây đã có hai bãi cọc được phát hiện. Một bãi cọc nằm trong đầm nước giáp đê sông Chanh, thuộc xã Yên Giang, huyện Yên Hưng. Bãi có hàng trăm cọc, một số được cắm thẳng đứng, đa số cắm chếch theo hướng đông 15 độ, theo hình chữ “chi”. Cọc được làm từ những loại gỗ chắc, có nhiều trên đất Yên Hưng chủ yếu là lim và táu. Những cọc phát lộ, đầu dưới được vát nhọn, đầu trên đã bị gãy. Độ dài trung bình các cọc từ 2 - 2,8 m; có cọc dài tới 3,2 m. Phần cọc được vát nhọn dài từ 0,8 - 1m. Đầu trên của cọc nằm vùi dưới đất khoảng 0,5 m đến trên 1,5 m. Toàn bộ bãi cọc đã được xây kè bảo vệ với diện tích 220m2, trong đó có 42 cọc ở nguyên trạng khi phát hiện, sâu dưới bùn hơn 2 m, nhô cao từ 0,2 -  2 m.

 

Bia di tích bãi cọc (Ảnh: TG)

Bãi cọc thứ hai phát hiện năm 2005 tại cánh đồng Vạn Muối (xã Nam Hoà, Yên Hưng), với hàng chục cây cọc trên một khu vực rộng 100m, dài 300m. Tại đây, chủ yếu là các loại cọc đường kính 7 - 10cm, có loại to, đường kính 20 -  22cm, dài trên 2m được cắm xiên 45 độ theo nhiều thế hiểm. Tại đây các nhà nghiên cứu mới chỉ đào thám sát 4 hố, tổng diện tích 100m2, phát hiện một số lượng cọc khá dày, hố nhiều nhất có tới 20 cọc. Tổng cộng đã phát hiện 51 chiếc cọc Bạch Đằng. Trong quá trình làm ruộng, nuôi cá trên cánh đồng này, người dân đã chạm đến cọc và nhổ đi rất nhiều mang về làm nhà, đánh cây rơm.

Để hiểu sâu hơn về những giá trị lịch sử, quân sự, niên đại cũng như diện mạo chính xác của bãi cọc Bạch Đằng, từ ngày 25/2- 3/3/2009, Viện Khảo cổ học Việt Nam, Ban Quản lý các Di tích trọng điểm Quảng Ninh phối hợp với các nhà nghiên cứu của Viện Khảo cổ học hàng hải tại Texas A&M (Mỹ), Đại học Flindes (Australia), Trung tâm Khảo cổ học hàng hải, Đại học Souththampton (Anh) tiến hành khảo sát thực địa tại các địa điểm có liên quan đến chiến thắng Bạch Đằng tại huyện Yên Hưng (Quảng Ninh). Đoàn đã tiến hành khảo sát trên sông, trên mặt đất, phỏng vấn nhân dân, khảo sát bãi cọc Đồng Má Ngựa, làm hồ sơ di vật, ghi chép, ghi hình tư liệu.

Lập được bản đồ tổng thể bãi cọc

Theo các nhà khoa học, công việc đầu tiên là khảo sát bối cảnh chung, cảnh quan của khu vực và đưa các điểm di tích lên trên bản đồ. Lần này, đoàn tiến hành một phương pháp mới đó là thực hiện những phỏng vấn đối với người dân sống quanh vùng để họ kể lại trước đây đào được những cái cọc như thế nào. Với những điểm xác định bằng phương pháp này đều được đánh dấu lại bằng máy định vị để trong tương lai có điều kiện sẽ tìm kiếm. Những điểm đã lộ cọc do khai quật, do dân đào cũng chấm vào bản đồ. Sau đó các nhà khoa học dùng khung ảnh và nối các điểm ấy lại để quan sát.

Với phương pháp này, các nhà khoa học đi đến kết luận: Sông Bạch Đằng xưa và nay đã thay đổi rất nhiều. Trải qua hàng trăm năm sông đã đổi hướng, đổi dòng, có chỗ bị vùi lấp, nhiều đoạn giờ đã cạn thành ao hồ, đầm, ruộng. ông Trịnh Công Lộc, Trưởng Ban quản lý di tích trọng điểm tỉnh Quảng Ninh cho hay, bước đầu đã phác hoạ được địa điểm các bãi cọc, dấu tích dòng nước cổ và các ghềnh đá thể hiện dòng chảy của lòng sông Bạch Đằng thế kỷ 13. Dựa vào những nghiên cứu trước đây nữa, người ta khẳng định bãi cọc được cắm xen kẽ giữa những điều kiện tự nhiên khác nhau. Như là giữa dòng sông, hay khu vực có đá nổi cao để rào chắn đoàn thuyền của quân xâm lược.

 

Cọc gỗ phát hiện tại cánh đồng Vạn Muối (xã Nam Hòa, Yên Hưng - Ảnh: TL)

Qua phương pháp phỏng vấn người dân, đoàn khảo sát phát hiện thêm nhiều khu vực có cọc hiện nằm sâu trong các vùng dân cư. Với những khu vực này hiện các nhà nghiên cứu chỉ ghi nhận, đánh dấu vào bản đồ để sau này có điều kiện sẽ tiến hành nghiên cứu sâu. Về dấu tích của dòng chảy cổ, TS. Lê Thị Liên - Viện Khảo cổ học Việt Nam, thành viên đoàn khảo sát cho biết, đoàn đã tiến hành khoan một số điểm, kết quả chứng minh được những dòng chảy cổ mà các nhà nghiên cứu địa chất đã vạch ra. Tuy nhiên, cũng chưa thật sự khẳng định được đấy là những dòng chảy nhỏ, kênh nhỏ, hay là sông lớn.  Đặc biệt, đợt khảo sát lần này đoàn cũng đã phát hiện thêm nhiều cọc gỗ tại bãi cọc Đồng Má Ngựa nằm trong khu đất nhà ông Đặng Tiến Phong, thôn Hưng Học, xã Nam Hoà (Yên Hưng). Khi thám sát bãi cọc này, đoàn đã đo đạc diện tích xuất lộ bãi cọc, kiểm kê số cọc gỗ, kiểm tra địa tầng của ao... Như vậy, chỉ qua đợt khảo sát lần này đã có thêm những bằng chứng để khẳng định về việc cha ông ta đã lợi dụng điều kiện tự nhiên, kết hợp với những tính toán về đường nước, về thuỷ triều để cắm được những bãi cọc như vậy.

Sẽ khai quật trên quy mô lớn

Theo TS. Lê Thị Liên (Viện Khảo cổ học Việt Nam) cuộc khảo sát bãi cọc lần này không chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu, tìm hiểu sâu hơn về diện mạo thực và những giá trị của bãi cọc Bạch Đằng mà còn là một bước thúc đẩy, đặt nền móng cho ngành khảo cổ học dưới nước ở Việt Nam. Bà Liên cho biết thêm: “Trước đây, một số nhà khảo cổ học Việt Nam đã kết hợp với các chuyên gia quốc tế để trục vớt những con tàu đắm ở ngoài biển, nhưng mới chỉ dừng lại với vai trò nghiên cứu những di vật dưới nước. Hiện nay, với cuộc khảo sát lần này, hi vọng sẽ là những tiền đề để xây dựng, đồng thời tìm hiểu những khả năng phát triển ngành khảo cổ học dưới nước ở Việt Nam. Khảo cổ học dưới nước tức là nghiên cứu những di vật, di tích chìm dưới mặt nước hay những vùng từng có nước. Thế giới thì đã có, Việt Nam cũng đã biết đến nhưng hiện chưa có lực lượng để làm và bây giờ chúng ta muốn xây dựng lực lượng này”.

 

Toàn cảnh bãi cọc (Ảnh: TL)

Tiềm năng của ngành khảo cổ học dưới nước ở Việt Nam rất lớn. Nước ta có bờ biển dài hàng nghìn kilômét, lại nằm giữa con đường thương mại quốc tế, chưa kể rất nhiều hệ thống sông lớn nhỏ vốn là những tuyến đường giao thông quan trọng từ thời xa xưa. Điều quan trọng để xây dựng lực lượng khảo cổ học dưới nước là phải đào tạo về mặt nhân lực. Trên cơ sở đấy thì phải có đầu tư trang thiết bị, xây dựng trung tâm nghiên cứu... Nước ta đặt ra nhiệm vụ này khá lâu rồi nhưng do thiếu thốn về nhân lực, điều kiện tài chính, nên vẫn chưa thúc đẩy được bao nhiêu. Hoạt động này cũng là một bước tiến để các cơ quan chức năng liên quan quan tâm đến khảo cổ học dưới nước, nhưng cũng phải còn một chặng đường rất dài.

Việc tiếp cận được với ngành khoa học mới này sẽ giúp cho việc khai thác những chứng tích tại cụm di tích này được thực hiện trên quy mô lớn trong thời gian sắp tới. Ông Trịnh Công Lộc, Trưởng ban quản lý các di tích trọng điểm tỉnh Quảng Ninh cho biết: “Trên cơ sở kết quả khảo sát của đoàn, Ban quản lý các di tích trọng điểm Quảng Ninh báo cáo và đề nghị UBND tỉnh cho phép Ban quản lý thực hiện khai quật khảo cổ học và lập hồ sơ xếp hạng di tích Bãi cọc Đồng Má Ngựa tại xã Nam Hoà, huyện Yên Hưng và lấy căn cứ bổ sung tư liệu cho công tác lập “Qui hoạch tổng thể Khu di tích chiến thắng Bạch Đằng. Đồng thời đoàn cũng đã kiến nghị nên có cuộc khảo sát, khai quật tổng thể các điểm xuất lộ của cụm di tích này để thu thập và tìm hiểu thêm các hiện vật về trận đánh. Trước mắt cần tiến hành lập hồ sơ bổ sung bãi cọc Đồng Má Ngựa vào Cụm di tích Chiến thắng Bạch Đằng”.

 

Công Tâm