Phát triển trẻ thơ: "Vì lợi ích trăm năm trồng người"

Sớm ban hành Chiến lược chăm sóc trẻ thơ

Dựa trên kết quả đánh giá thực trạng và nhu cầu phát triển trẻ thơ trong các gia đình nghèo và thực hiện dự án thí điểm về chăm sóc và phát triển trẻ thơ tại cộng đồng cho đồng bào dân tộc thiểu số tại Quảng Bình, Quảng Trị và công nhân lao động nhập cư tại Bình Dương, Tổng cục DS-KHHGĐ kiến nghị sớm ban hành Chiến lược chăm sóc trẻ thơ với mục tiêu giúp cho trẻ thơ phát triển toàn diện trong một môi trường an toàn, lành mạnh và khuyến khích, để trở thành những công dân đáp ứng nhu cầu nguồn nhân lực chất lượng cao cho sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước.

Theo Quỹ Nhi đồng Liên hiệp quốc: Phát triển trẻ thơ (PTTT) là giai đoạn phát triển trong cuộc đời của trẻ từ 0 đến 8 tuổi, nhưng do tầm quan trọng của việc chăm sóc bảo vệ bà mẹ khi mang thai sẽ quyết định đến tương lai của đứa trẻ sinh ra nên UNICEF đã quan tâm đến phát triển trẻ thơ ngay từ khi còn là bào thai.    

PTTT được hiểu là một quá trình biến đổi tổng thể, cải biến toàn vẹn các sức mạnh thể chất, tinh thần và xã hội, cũng như các năng lực của trẻ có tính đến các lứa tuổi. PTTT về thể chất biểu hiện ở sự tăng trưởng về chiều cao, trọng lượng, cơ bắp, sự hoàn thiện các giác quan, sự phối hợp các vận động; sự phát triển về tâm lý thể hiện ở những biến đổi cơ bản trong quá trình nhận thức, xúc cảm, ý chí, ở sự hình thành các thuộc tính tâm lý mới của nhân cách; sự phát triển về xã hội biểu hiện ở những biến đổi trong cách cư xử và sự tham gia vào đời sống xã hội.

Sự quan tâm của toàn xã hội

Trong nhiều năm qua, đầu tư từng lĩnh vực cho trẻ thơ phát triển đã được triển khai ở Việt Nam nhưng đầu tư một cách toàn diện theo một chiến lược bằng các chương trình lồng ghép hay dự án can thiệp là lĩnh vực còn mới và cần được xây dựng  trên cơ sở lĩnh vực tâm lý phát triển, quyền trẻ em và sự kết hợp của các lĩnh vực sức khỏe, dinh dưỡng, phát triển cộng đồng, xã hội học và kinh tế.

Ngày nay, sự quan tâm quốc tế về chăm sóc và giáo dục trẻ thơ ngày càng tăng xuất phát từ nhận thức rằng sự phát triển về sức khỏe, thể chất, tri thức, tình cảm, tinh thần và văn hóa có mối quan hệ tương tác lẫn nhau trong cuộc sống của trẻ. Do đó, theo ADB, phát triển trẻ thơ bao gồm tất cả các hỗ trợ cần thiết cho mỗi trẻ em để các em nhận thức được quyền của mình về quyền được sinh tồn, bảo vệ và chăm sóc, là đảm bảo sự phát triển tối ưu cho trẻ từ lúc sinh ra đến khi đạt 8 tuổi.

Kết quả nghiên cứu trong 3 thập kỷ qua tại nhiều nước đã chứng minh hiệu quả đầu tư rất cao của các chương trình phát triển trẻ thơ so với các chương trình can thiệp khác vào lĩnh vực xã hội, cụ thể là:

- Các chương trình PTTT nâng cao khả năng nhận thức, tư duy và thành tích học tập của trẻ, giảm các chi phí chi cho học tập (do giảm tỷ lệ lưu ban), giảm chi phí chăm sóc sức khỏe (do ít đau ốm), tạo cơ hội để trở trành công dân có ích trong tương lai thông qua nâng cao trình độ chuyên môn, năng lực làm việc và giảm thiểu các hoạt động tội phạm. Chi phí - hiệu quả đặc biệt cao nếu đầu tư cho các nhóm trẻ nghèo và thiệt thòi.

- Các kết quả can thiệp tùy thuộc rất nhiều vào chất lượng chương trình, đặc biệt khi chương trình giải quyết các ảnh hưởng của đói nghèo đối với trẻ em và gia đình họ, hiệu quả lại càng cao.

- Ngân sách Nhà nước là điều kiện then chốt đảm bảo cho các trẻ em trong các gia đình nghèo được tiếp cận các chương trình (dịch vụ xã hội về chăm sóc và giáo dục trẻ thơ) đem lại kết quả tốt nhất cho sự phát triển và sự thành công của trẻ trong tương lai.

Phát triển trẻ thơ - sự quan tâm của Đảng và Nhà nước

Hiến pháp nước ta đã khẳng định trẻ em được gia đình, Nhà nước và xã hội bảo vệ, chăm sóc và giáo dục. Đây là một chế định pháp lý quan trọng về quyền trẻ em. Báo cáo Đại hội đại biểu Đảng toàn quốc lần thứ 9 đã chỉ rõ: "Chính sách bảo vệ và chăm sóc trẻ em tập trung vào việc thực hiện quyền trẻ em, tạo điều kiện thuận lợi cho trẻ sống trong một môi trường lành mạnh và an toàn, đạt sự phát triển thể chất, tâm thần, tinh thần và phẩm giá; và trẻ tàn tật, mồ côi sống trong điều kiện đặc biệt khó khăn được có cơ hội học hành và phát triển"^1.­­

Trong những năm qua, đặc biệt là trong gần 20 năm đổi mới, Đảng và Chính phủ đã thể chế hoá cụ thể các quan điểm về sự cam kết và chính sách bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em bằng việc ban hành các văn băn luật và dưới luật: Luật giáo dục (quy định giáo dục trẻ thơ là một phần của hệ thống giáo dục quốc gia); Luật Phổ cập giáo dục tiểu học, Luật Hôn nhân và gia đình, Bộ Luật Dân sự, Luật  Bảo vệ sức khỏe nhân dân, Luật Lao động, Luật hình sự, Luật Quốc tịch; Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em; các Chiến lược liên quan về dân số; chăm sóc sức khoẻ sinh sản; dinh dưỡng; Chương trình hành động Quốc gia vì trẻ em; Quyết định của Thủ tướng về giáo dục tiền học đường chủ yếu là giáo dục và chăm sóc trẻ thơ ở các vùng đặc biệt khó khăn. Đặc biệt từ ngày 1-6-2005 đã tiến hành cấp thẻ khám, chữa bệnh miễn phí cho trẻ em dưới 6 tuổi tại các cơ sở y tế công lập…

Để triển khai thực hiện các mục tiêu của chiến lược và chương trình hành động nêu trên, bằng nguồn vốn đầu tư của Nhà nước và sự viện trợ của các tổ chức Quốc tế (WB, ADB, UNICEF, tổ chức Plan quốc tế, Liên minh các tổ chức cứu trợ trẻ em Anh, Úc, Thuỵ  Điển, Mỹ...) cũng như các tổ chức từ thiện và các cá nhân, nhiều chương trình, dự án hay hoạt động đã được các Bộ ban ngành, các tổ chức đoàn thể đã triển khai thực hiện nhằm phát triển trẻ mầm non và đạt được những thành tựu quan trọng trong các lĩnh vực y tế, văn hoá và giáo dục.  

Như vậy, đối với phát triển trẻ thơ, mặc dầu từng lĩnh vực riêng lẻ đã có những chính sách, chiến lược hay chương trình hành động nhưng cho đến nay, nước ta chưa có một chiến lược phát triển trẻ thơ toàn diện.

Những cơ hội và thách thức trong công tác phát triển trẻ thơ Việt Nam

Bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em ngày càng được sự quan tâm sâu sắc của lãnh đạo Đảng. Bên cạnh đó, công tác trẻ em ngày càng được coi trọng và nhiều tổ chức quốc tế đã và đang hỗ trợ nước ta thực hiện mục tiêu: xây dựng một thế giới phù hợp để trẻ em luôn được sống trong một môi trường an toàn, lành mạnh và có đầy đủ cơ hội phát triển.    

Nước ta đã tích luỹ nhiều kinh nghiệm trong phát triển trẻ thơ thuộc từng lĩnh vực riêng lẻ nhưng bên cạnh đội ngũ cán bộ không chuyên trách và cộng tác viên tại cơ sở còn thiếu đội ngũ làm công tác xã hội chuyên nghiệp hay tự nguyện về bảo vệ chăm sóc giáo dục trẻ em như nhiều nước hiện nay.

Tình trạng dinh dưỡng, sức khỏe và việc tiếp cận với các dịch vụ PTTT của trẻ thơ trong các gia đình nghèo còn ở mức thấp và khoảng cách của nhóm trẻ thơ nghèo so với trẻ thơ trong gia dình giàu và khá giả ngày càng gia tăng, đặc biệt là ở vùng nông thôn, vùng sâu và vùng xa. Mặc dầu kinh tế tăng trưởng nhanh, phúc lợi xã hội, thu nhập bình quân đầu người tăng đáng kể, tỷ lệ đói nghèo giảm nhưng nhóm người nghèo vẫn có nguy cơ bị tụt hậu xa và ảnh hưởng trực tiếp đến trẻ thơ.

Chất lượng chăm sóc và giáo dục trẻ, nhất là nhóm trẻ từ 0 đến 3 tuổi tại hộ gia đình chưa cao do kiến thức, kỹ năng của các bậc cha mẹ và những người chăm sóc trẻ trực tiếp còn hạn chế. Tỷ lệ nhập học mầm non của trẻ trong các gia đình nghèo rất thấp.

Việc lồng ghép PTTT chưa được nhận thức đầy đủ ở các ngành các cấp. Do vậy, giữa các Bộ ngành vẫn tồn tại phương thức làm việc đơn lẻ, cục bộ, ít chú ý đến việc lồng ghép phối hợp để xây dựng kế hoạch hỗ trợ nhau trong việc cung cấp các dịch vụ cho trẻ em.

Thiếu cơ chế phối hợp rõ ràng trong hỗ trợ phát triển trẻ thơ là lĩnh vực cần sự điều phối chặt chẽ giữa nhiều ngành nghề, khu vực khác nhau như y tế, giáo dục, lao động- thương binh - xã hội, thể dục thể thao, văn hoá thông tin, tư pháp, công an, các hoạt động chăm sóc tại gia đình và cộng đồng, giáo dục trong và ngoài nhà trường.

Các chương trình giáo dục cha mẹ ngay tại cộng đồng nhằm hỗ trợ trẻ thơ lớn, khỏe mạnh và phát triển trong những năm đầu đời bao gồm làm cha làm mẹ còn hạn chế.  

Đầu tư cho PTTT còn hạn chế so với nhiều nước trong khu vực. Hỗ trợ của nhà nước, đặc biệt cho trẻ em nghèo ở vùng sâu, vùng xa, vùng khó khăn còn chưa đáp ứng nhu cầu tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản cho trẻ em nghèo, nhất là thiếu hệ thống nhà trẻ cho trẻ thơ.