Tầm quan trọng của việc nâng cao chất lượng dân số ở Việt Nam trong tình hình mới

Chất lượng dân số là sự phản ánh các đặc trưng về thể chất, trí tuệ và tinh thần của toàn bộ dân số, bao gồm cả trình độ giáo dục, cơ cấu và trình độ nghề nghiệp - xã hội, tính năng động, mức sống, tình trạng sức khỏe; có quan hệ mật thiết với trình độ phát triển kinh tế, xã hội của đất nước. Do đó, chất lượng dân số phải là mục tiêu phấn đấu của cả cộng đồng, quốc gia nhằm hướng tới "nâng cao vị thế con người và phát triển đất nước phồn vinh".

TS Phạm Vũ Hoàng, Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Dân số (Bộ Y tế) cho hay trong thời gian qua, chất lượng dân số Việt Nam được cải thiện về nhiều mặt. Điều này thể hiện ở tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em, tỷ suất tử vong trẻ em, tỷ số tử vong mẹ đã giảm mạnh. 

Cụ thể, tầm vóc thể lực của người Việt Nam có bước cải thiện, chiều cao trung bình của thanh niên Việt Nam đạt 164 cm ở nam và 153 cm ở nữ. Tuổi thọ trung bình đạt 73,6 tuổi (2019), cao hơn các nước có cùng mức thu nhập bình quân đầu người. Số năm sống trung bình sau khi đạt 60 tuổi của người Việt Nam là 22 tuổi đã tương đương các nước châu Âu. Trình độ dân trí và chất lượng nguồn nhân lực được cải thiện. Người dân tộc thiểu số, nhóm dân cư yếu thế được Nhà nước chăm lo, hỗ trợ tạo điều kiện tiếp cận bình đẳng trong giáo dục.

Tuy nhiên, hiện nay chất lượng dân số còn hạn chế, chỉ số phát triển con người (HDI) còn thấp, chậm được cải thiện. Theo báo cáo phát triển con người, chỉ số HDI tăng từ 0,573 điểm (2005) lên 0,638 điểm, đứng thứ 121 (2013) và tăng lên 0,693 điểm, đứng thứ 118 (2018). Tuổi thọ bình quân tương đối cao (73,6 tuổi năm 2019) nhưng số năm trung bình sống khỏe mạnh còn thấp, chỉ đạt 64 tuổi. 

Ngành Dân số đang nỗ lực truyền thông chuyển hướng chính sách từ DS – KHHGĐ sang Dân số và phát triển. Ảnh: Chí Cường

Bên cạnh đó, tầm vóc, thể lực của người Việt Nam chậm được cải thiện, cứ sau 10 năm mới tăng được 1 cm, xếp thứ 8/10 trong các nước ASEAN. Việc bảo vệ và phát triển dân số các dân tộc có dưới 10.000 người còn hạn chế, đặc biệt là những dân tộc thiểu số rất ít người có nguy cơ suy giảm giống nòi. 

Theo ĐBQH Nguyễn Ngọc Phương, Uỷ viên Uỷ ban Về các vấn đề xã hội của Quốc hội, ngoài những thành tựu và hạn chế đã được đề cập trên đây, một thách thức lớn trong chất lượng dân số ở nước ta là tỷ lệ trẻ sinh ra bị dị tật bẩm sinh còn nhiều. Trẻ vị thành niên ngày nay dậy thì sớm, quan hệ yêu đương kể cả quan hệ tình dục sớm, dẫn đến mang thai và phá thai tiền hôn nhân…

Theo ông Phương, trong xu thế chung khách quan hội nhập quốc tế, sự phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ mang lại nhiều cơ hội nhưng cũng là thách thức trong phát triển bền vững của đất nước và gia đình. Việt Nam nay đã trở thành nước có thu nhập trung bình, nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đang ngày càng phát triển đúng hướng. Chúng ta không thể thực hiện tốt nếu chất lượng thể chất, tinh thần, trí tuệ của đội ngũ lao động không đáp ứng được, sẽ không thể vượt qua được thách thức của thời đại mới, thời đại công nghệ phát triển, điều đó khiến cho đất nước dần bị tụt hậu… 

Do đó, theo ông Phương, chất lượng nguồn nhân lực, chất lượng dân số là yếu tố quyết định thắng lợi hay thất bại trong quá trình cạnh tranh cũng như phát triển bền vững của đất nước. Vấn đề nâng cao chất lượng dân số cần được đặt lên hàng đầu và cần có các chính sách can thiệp ưu tiên để nâng cao chất lượng dân số.

Trong bối cảnh tình hình mới, Nghị quyết 21-NQ/TW về Công tác dân số trong tình hình mới đã nêu chuyển trọng tâm từ dân số - KHHGĐ sang Dân số và Phát triển, như vậy việc nâng cao chất lượng dân số có tầm quan trọng đặc biệt. 8 mục tiêu và 26 chỉ tiêu cần thực hiện đến 2030 trong Chiến lược dân số Việt Nam đến năm 2030 cho thấy mục tiêu 4 về Nâng cao chất lượng dân số có 7 chỉ tiêu cụ thể, ngoài ra trong các mục tiêu khác có tới 13 chỉ tiêu liên quan đến nâng cao chất lượng dân số. Như vậy có đến 20/26 chỉ tiêu liên quan đến nâng cao chất lượng dân số. Điều này khẳng định tầm quan trọng của việc nâng cao chất lượng dân số ở Việt Nam trong tình hình mới.

Q.An