Táo bón kéo dài: Dấu hiệu tưởng nhỏ nhưng cảnh báo những bệnh lý nguy hiểm
GĐXH - Táo bón kéo dài không chỉ ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống mà còn là biểu hiện của nhiều bệnh lý nguy hiểm. Để tránh biến chứng nguy hiểm cần hiểu đúng nguyên nhân, nhận biết sớm triệu chứng và điều trị kịp thời.
Táo bón không chỉ là khó đi đại tiện
Hiện nay, có rất nhiều người lầm tưởng rằng táo bón chỉ là tình trạng khó đi đại tiện, phải rặn nhiều hoặc cảm giác đi ngoài không hết phân. Có người đi đại tiện ngày 2 – 3 lần mỗi ngày vẫn bình thường, trong khi có người chỉ đi 2 – 3 lần trong tuần nhưng không hề có cảm giác khó chịu.
Việc đánh giá một người bị táo bón còn phụ thuộc vào tần suất, thời gian đi đại tiện hằng ngày, hằng tuần theo thói quen lâu dài của mỗi người, tính chất (rắn/ mềm/lỏng), mùi (hôi nhiều/chua), màu sắc (nâu, đen, trắng, đỏ…), kích cỡ, hình dạng – theo thang điểm phân Bristol, các triệu chứng kèm theo và sự thay đổi so với thói quen sinh hoạt bình thường của mỗi người.
PGS.TS.TTND Đỗ Ngọc Tấn đang khám cho bệnh nhân
Đi đại tiện mỗi ngày không phải là tiêu chuẩn duy nhất của một hệ tiêu hóa khỏe mạnh, nhưng cũng không nên quá ít dưới 3 – 4 lần trong một tuần.
Phần lớn các trường hợp táo bón liên quan đến chế độ ăn uống và sinh hoạt chưa hợp lý. Tuy nhiên, bên cạnh đó có nhiều nguyên nhân trực tiếp và gián tiếp của một số bệnh đường tiêu hóa hoặc các thuốc điều trị. Nhìn chung, nguyên nhân gây nên táo bón được chia thành 2 loại là táo bón cấp tính và mạn tính, tổng hợp một số nguyên nhân sau:
Táo bón cấp tính: | |
Tắc ruột | Xoắn ruột, thoát vị, dính ruột, nút phân, bã thức ăn, búi giun |
Tắc ruột do liệt ruột | Viêm phúc mạc, người bệnh nằm lâu ngày, viêm tụy cấp, sỏi thận… |
Thuốc điều trị | Thuốc kháng cholinergic (thuốc kháng histamine, thuốc chống loạn thần, thuốc chống bệnh Parkinson, thuốc chống co thắt), cation (sắt, nhôm, canxi, bari, bismuth), opioid, thuốc chẹn kênh canxi, thuốc gây mê theo đường toàn thân Táo bón ngay sau khi bắt đầu hoặc sau một thời gian điều trị bằng thuốc. |
Táo bón mạn tính: | |
U đại tràng | Ung thư biểu mô tuyến ở đại tràng sigma |
Rối loạn tiêu hóa | Bệnh đái tháo đường, suy giáp, hạ canxi máu hoặc tăng canxi máu, mang thai, ure huyết, bệnh rối loạn chuyển hóa porphyrin |
Các rối loạn về thần kinh trung ương | Bệnh Parkinson, đa xơ cứng, đột qụy, các thương tổn ở tủy sống |
Rối loạn thần kinh ngoại biên | Bệnh phình đại tràng bẩm sinh, u xơ thần kinh, bệnh lý thần kinh tự động |
Rối loạn hệ thống | Xơ cứng bì toàn thể, thoái hóa dạng tinh bột, bệnh cơ do viêm, loạn dưỡng cơ |
Rối loạn cơ năng | Táo bón do thức ăn di chuyển qua chậm, hội chứng ruột kích thích, rối loạn chức năng sàn chậu (rối loạn đại tiện cơ năng) |
Các yếu tố dinh dưỡng, sinh hoạt | Chế độ ăn ít chất xơ, uống ít nước, chế độ ăn hạn chế hoặc quá nhiều đường, ăn kiêng, ít vận động, stress kéo dài, dùng các chất kích thích |
Rối loạn chức năng hậu môn trực tràng | Sự không đồng bộ của các cơ hậu môn trực tràng dẫn đến phân khó thoát ra ngoài và táo bón; thông thường, cảm giác đại tiên không hết phân với rặn quá mức và đặc biệt là lấy phân bằng ngón tay |
Táo bón kéo dài có thể gây biến chứng gì?
Nếu không được điều trị đúng cách, táo bón kéo dài có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm. Trước hết, việc thường xuyên rặn mạnh khi đi đại tiện làm tăng nguy cơ nứt kẽ hậu môn, chảy máu trực tràng, đau rát nhiều. Một số trường hợp nặng: sa trực tràng - một phần trực tràng sa ra ngoài hậu môn, bệnh trĩ.
Táo bón kéo dài có thể gây biến chứng thành bệnh trĩ. Ảnh minh họa
Ở người cao tuổi hoặc trẻ nhỏ, phân có thể tích tụ lâu ngày tạo thành khối cứng trong đại trực tràng, gây đau nhiều và phải can thiệp y tế. Đáng lưu ý, táo bón kéo dài cũng có thể là triệu chứng của bệnh lý nghiêm trọng nào đó ở đường tiêu hóa như: rối loạn tiêu hóa; rối loạn chức năng đại trực tràng; polyp, áp xe, ung thư đại trực tràng…
Vì vậy, người bệnh cần đi khám nếu tình trạng này xuất hiện kéo dài từ 3 – 4 tuần trở lên hoặc kèm theo các triệu chứng bất thường. Việc xác định những dấu hiệu bệnh lý liên quan khác, những yếu tố tác động và tình trạng mức độ bệnh hiện tại để từ đó có những phương pháp điều trị thích hợp và hiệu quả.
Khi nào cần đi khám?
Người bệnh nên đến cơ sở y tế để được thăm khám nếu có một trong các dấu hiệu sau:
+ Táo bón kéo dài nhiều tuần (từ 3 – 4 tuần trở lên) hoặc tái phát nhiều lần mà đã duy trì thói quen ăn chất xơ, uống nhiều nước hoặc dùng thuốc nhuận tràng không có hiệu quả.
+ Đau bụng âm ỉ; quặn từng cơn hoặc đau như có vật nhọn đâm vào (như người bệnh thường miêu tả) dọc theo vùng khung đại tràng; quanh rốn; vùng hạ vị (bụng dưới giữa); toàn bụng hay thường gặp nhất tại hố chậu trái (bụng dưới bên trái)
+ Đau bụng dữ dội, buồn nôn, nôn kèm theo bí trung đại tiện, bụng chướng nhiều, tình trạng nhiễm trùng nhiễm khuẩn nên đến ngay cơ sở y tế để kiểm tra các bệnh có thể bị như: viêm phúc mạc, viêm tụy cấp, tắc ruột…
+ Phân đen/trắng bất thường; phân nhỏ dẹt như bút chì hoặc nhỏ, cứng như phân dê thậm chí phải dùng tay móc phân, diễn ra trong thời gian dài
+ Mệt mỏi, ăn uống kém, sụt cân bất thường, vã mồ hôi, sốt, vẻ mặt nhiễm trùng, đi đại tiện ra máu tươi nhỏ giọt hoặc ồ ạt.
+ Bệnh nhân bị các triệu chứng rối loạn tiêu hóa, đi nhiều lần trong ngày (từ 3 – 4 lần trở lên)
+ Trẻ em chậm tăng cân, nôn, bụng chướng, khóc quấy nhiều hay đau nhiều khi đi ngoài.
Cách phòng ngừa và điều trị để tránh biến chứng
Táo bón là bệnh lý thường gặp nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa được bằng một lối sống lành mạnh, chế độ ăn uống phù hợp và dùng thuốc đúng cách.
Cải thiện bằng cách điều chỉnh chế độ ăn uống và lối sống
Chế độ ăn cần tăng cường ăn thức ăn nhiều chất xơ (Xenlulose, khoảng từ 20-35gram/ngày, tương đương với 300g trái cây, rau tùy theo độ tuổi) như các loại rau củ, hoa quả tươi, ngũ cốc nguyên hạt... Ngoài ra, hạn chế dùng các thức ăn ít hoặc không có chất xơ, các chất kích thích, đồ ăn nhanh, nhiều dầu mỡ.
Với trẻ em cần bổ sung chất xơ phù hợp với từng giai đoạn phát triển và xây dựng chế độ ăn cân đối. Trẻ đang bú sữa mẹ cần xem chế độ ăn của mẹ, tình trạng bệnh lý của mẹ (nếu có) trong thời gian cho con bú.
Trẻ dùng sữa ngoài cần đặc biệt chú ý vì thành phần đạm, phospho, canxi, sắt…. chất xơ khác nhau giữa sữa ngoài và sữa mẹ, vì vậy cần phải bổ sung thêm chất xơ prebiotic để ngăn ngừa táo bón ở những đứa trẻ ăn sữa ngoài. Khi trẻ ăn dặm nên tập cho ăn trái cây nạo nhuyễn để cung cấp chất xơ, ăn rau phải ăn cả xác rau chứ không chỉ lấy nước rau sẽ không đủ lượng xơ để tăng lượng phân cần thiết.
Uống đủ nước:
Lượng nước cơ thể cần không giống nhau. Mỗi người cần bổ sung đủ nước theo nhu cầu của cơ thể, đặc biệt trong thời tiết nóng hoặc khi vận động nhiều. Uống đủ nước giúp làm mềm phân và hỗ trợ nhu động ruột hoạt động hiệu quả hơn. Theo nghiên cứu, trung bình người trưởng thành nên uống khoảng 2,7 lít với nữ và 3,7 lít với nam hoặc bổ sung nhiều hơn nếu cơ thể đang bị bệnh (sốt, tiêu chảy mất nước nhiều…); phụ nữ có thai.
Duy trì vận động:
Tập thể dục thường xuyên, đi bộ hoặc các hoạt động thể lực phù hợp giúp kích thích nhu động ruột và giảm nguy cơ táo bón. Bên cạnh đó, cần hình thành thói quen đi đại tiện đúng giờ và không nhịn khi có nhu cầu.
Sử dụng thuốc đúng chỉ định:
Việc điều trị táo bón hiệu quả trước hết phải tìm được nguyên nhân gây nên táo bón trên từng bệnh nhân, từ đó sẽ đưa ra được giải pháp tốt nhất cho từng trường hợp bệnh.
Kết hợp giữa thay đổi lối sống, điều chỉnh chế độ dinh dưỡng, dùng thuốc đúng người, đúng bệnh và có thể sử dụng các sản phẩm hỗ trợ có nguồn gốc thảo dược nhằm giúp cải thiện chức năng tiêu hóa, làm mềm phân và giảm áp lực lên vùng hậu môn trực tràng.
Thuốc nhuận tràng có thể được bác sĩ chỉ định trong một số trường hợp. Nếu táo bón do một bệnh lý nền gây ra, việc điều trị cần tập trung xử lý nguyên nhân để đạt hiệu quả lâu dài.
PGS.TS.TTND Đỗ Ngọc Tấn; Ths.Bs Phạm Quang Tiến, Đỗ Thùy Dương
