Thế nào là “hội nhập” tết?

Cũng như trước đây, gia đình tôi về quê viếng tổ tiên, chúc tụng họ hàng bà con rồi về Hà Nội tiếp đón bạn bè và làm việc - tất nhiên là những việc mà ngày tết có thể làm.

Tiến sĩ Phạm Duy Nghĩa

Sự khác biệt trong cá nhân và gia đình thường chỉ diễn ra trong phạm vi hẹp, khó nhận thấy. Nhưng với xã hội, tôi cho rằng có một vài xu hướng lớn. Với giới trẻ, họ đang hướng tới cách ăn tết theo kiểu phương Tây, đó là: du lịch, nghỉ ngơi, thư giãn, giải trí...

Thay vì trước đây họ có nhu cầu sum họp, quây quần tại gia đình, thôn xóm, quê hương thì nay họ muốn tụ tập, giao lưu xem bắn pháo hoa, hái lộc, đi cầu cúng đền chùa... Một số công chức và một bộ phận doanh nghiệp thì biến ngày tết thành cơ hội “tri ân”, thể hiện ý nguyện, lòng trung thành của mình với cấp trên, đối tác.

Và lớn hơn cả đó là xu hướng “hồi hương” của rất đông người xa quê lên đô thị kiếm sống. Trở về gia đình, thôn xóm, họ mang theo một số sản phẩm văn hóa đô thị. Trong đó có cả những sản phẩm “loại hai” như mua bán, đổi chác, cờ bạc, biếu xén, hợm hĩnh...

* Theo ông, những xu hướng đó khác gì với truyền thống ăn tết của người Việt?

Theo tôi, người Việt thường có hai nhu cầu dành cho ngày tết: sinh hoạt tín ngưỡng và vui chơi nghỉ ngơi. Sinh hoạt tín ngưỡng là thờ cúng, sum họp, mừng tuổi, chơi câu đối, bói toán... vì ta coi ngày tết là sự giao hòa của càn khôn, vũ trụ; là sự bắt đầu của vận hội mới; là sự thể hiện lòng tri ân công sinh thành dưỡng dục của mẹ cha; là ước muốn, quyết tâm dành cho tương lai; là ôn lại ký ức của cá nhân, gia đình hay cộng đồng... Quan niệm này không chỉ có ở người Việt mà người Pháp, Thụy Điển, Trung Quốc, Nhật Bản... cũng thế.

Nhu cầu thứ hai là vui chơi, nghỉ ngơi. Nhân ngày tết, người ta thăm thú bạn bè, họ mạc, chơi hội, du lịch... Nhưng những thú vui đó cũng chịu ảnh hưởng bởi những qui ước tâm linh. Điều đặc biệt là người Việt chưa từng biến những quan niệm đó thành khuôn mẫu chung mà chủ yếu chỉ là các qui ước của nhóm cộng đồng theo làng xã, vùng miền... Ví dụ vùng quê này tảo mộ khác vùng quê kia. Lễ đón giao thừa ở làng trên chưa chắc giống làng dưới. Hội làng cầu mưa nơi này không trùng nơi khác...

Đây cũng là nét văn hóa nông nghiệp hết sức tự nhiên, tự phát và không hề có khuôn mẫu, qui tắc phổ biến, cố định. Vì đặc tính tự nhiên và thoải mái đó nên sự biến đổi rất đa dạng, dễ dàng. Vì vậy ngày nay khi văn hóa công nghiệp, hậu công nghiệp du nhập thì một bộ phận đời sống đã chịu ảnh hưởng của nó và thể hiện trong phong tục đón tết như tôi vừa nói cũng là điều dễ hiểu.

* Ông cảm nhận gì khi những phong tục, nghi thức “ăn tết” cổ truyền đang dần thay đổi?

Hiện nay tôi thấy có dấu hiệu: sự thể hiện lòng tri ân trong ngày tết bị biến thành những hành vi mua bán, hối lộ. Các hoạt động sinh hoạt tín ngưỡng bị biến thành những cuộc mặc cả tâm linh bằng vật chất một cách bừa bộn, nhốn nháo như đem xôi gà, lễ vật, vàng mã... đến đền Trần, đền Bà Chúa Kho hay các chùa chiền, miếu phủ để cầu xin sự giàu có, quyền thế chốn dương gian...

Nếu như vậy thì ta cứ tưởng giữ được văn hóa cổ truyền nhưng thật ra đã bị lưu vong trên chính nền văn hóa của mình. Việc thứ hai, ta phải hiểu rằng thế giới hiện đại là hội nhập nhưng sự cọ xát, cạnh tranh sẽ đạt đến mức có thể đo ván cả về văn hóa, văn minh bản địa. Nếu ta nuôi dưỡng nền văn hóa của mình theo kiểu tự phát, “vất vưởng” thì rất dễ bị thôn tính. Tránh điều đó, ta cần phải giữ gìn và nuôi lớn văn hóa của mình bằng những giá trị riêng nhưng vẫn biết lựa để chung hòa được với thế giới.

* Chung hòa nhưng làm sao vẫn giữ được cái riêng?

Một số nước châu Á đón tết cổ truyền không trùng với tết Tây, thế nhưng họ đã hội nhập sâu sắc cả kinh tế, văn hóa lẫn chính trị với thế giới. Điều đó khiến cảnh đón hai tết mỗi năm sẽ có những bất tiện về khía cạnh thương mại, kinh tế. Vì vậy họ đã “hội nhập” cả việc ăn tết bằng cách lược dần nghi thức tết cổ truyền và chuyển sang ăn tết Tây.

Chúng ta cũng cần biết rằng các quốc gia đó dù đang có vẻ dần dà coi nhẹ tết âm lịch và chuyển sang ăn tết Tây nhưng họ vẫn tôn thờ, bồi đắp bản sắc văn hóa dân tộc mình. Ví dụ, người Nhật nay không mặn mà với tết cổ truyền nhưng nghi thức hôn lễ, phong tục tắm nước đá, môn võ sumo... của họ vẫn được đầu tư, tôn vinh và nuôi dưỡng trong đời sống văn hóa đương đại, thậm chí còn tỏa sáng trên trường quốc tế. Vì vậy, ta cần có ý thức để bảo tồn những nét riêng nhưng vẫn thụ hưởng, giao lưu với văn hóa chung theo nhịp sống toàn cầu, theo xu thế mang tính qui luật. Muốn làm được vậy, phải chuẩn hóa giá trị của mình. Phải phân biệt được giá trị, phong tục, nghi thức gì cần giữ gìn, phát huy.

* Theo ông, những cái Tết Nguyên đán của Việt Nam tới đây có gì khác trước?

Điều đó hoàn toàn phụ thuộc việc chúng ta ý thức như thế nào về văn hóa cổ truyền và hội nhập văn hóa. Phần ý thức tâm linh, sinh hoạt tín ngưỡng sẽ có khuôn mẫu hay thả nổi và bị lệch lạc sẽ khiến sức mạnh văn hóa VN có đủ để đứng vững trong đời sống văn hóa toàn cầu hay không? Phần văn hóa du nhập đương nhiên sẽ ồ ạt xâm nhập đời sống.

Việc chúng ta thu nhận, hưởng thụ được gì cũng phụ thuộc vào sức sống văn hóa bản địa ra sao. Tôi cho rằng phong tục thờ cúng gia tiên, quây quần ruột thịt, ước nguyện, cầu khấn tương lai vẫn thiêng liêng với ngày tết. Nhưng thú vui du lịch, mua sắm, nghỉ ngơi... cũng phổ biến với giới có thu nhập cao, vùng đô thị. Ngày tết cổ truyền có ý nghĩa ra sao với con cháu chúng ta thì phụ thuộc vào chính chúng ta...

Theo Tuổi Trẻ