Vinh danh nhà văn Kim Lân trên quê hương Kinh Bắc

Các con cháu của cố nhà văn Kim Lân trên con đường mang tên ông tại TP Bắc Ninh. Ảnh: Thanh Hà

“Chữ ít” chứ không “ít chữ”

Ở TP Bắc Ninh, phố Kim Lân nằm trong một cụm phố, gọi là “khu văn nghệ sĩ”, chạy song song với phố Hàn Mặc Tử, Bùi Xuân Phái, Văn Cao, cạnh đó là các phố Tô Ngọc Vân, Xuân Diệu, Tản Đà... Phố Kim Lân dài chưa đến 1km nhưng có tới hai hướng nhìn ra vườn hoa Con cóc. Đến chia vui với gia đình cố nhà văn Kim Lân tại phố Kim Lân hôm 22/11, nhà thơ Trần Ninh Hồ bình luận: “Thế này thì đúng sở thích nuôi chim của cụ rồi. Cây xanh rợp bóng, cụ ra đây ngắm chim hót thì nhất quả đất”.

Nhà thơ Trần Ninh Hồ kể: “Nhà văn Kim Lân trông vẻ bề ngoài thâm trầm lặng lẽ, nhưng nói chuyện thì duyên và hóm hỉnh lắm. Nhớ cái hồi tôi được theo cụ Kim Lân lên Yên Thế viếng nhà văn Nguyên Hồng 1 năm sau ngày mất. Ôn lại chuyện cũ, lúc sau đã thấy cụ nước mắt ràn rụa rồi vái ba vái trước mộ Nguyên Hồng nói: “Lúc còn sống thì lão rủ đi đâu tớ cũng đi, không rủ tớ cũng đi theo. Lần này thì đừng rủ nữa, lão có rủ tớ cũng không thể theo lão được đâu! Giời còn cho sống thêm ngày nào, còn mạnh chân khỏe tay thì tớ sẽ lại lên đây thắp hương, uống rượu với lão...”. Khi đó, câu nói ấy khiến chúng tôi rưng rưng, giờ kể trong không khí vui vẻ này lại trở nên rôm rả, rộn ràng. Câu khấn của cụ “linh” nên thọ đến 87 tuổi, ra đi cũng nhẹ nhàng thanh thản vì con cháu đều thành đạt cả”.

Nhà thơ Trần Ninh Hồ thuộc lứa sau nhà văn Kim Lân, thích những tác phẩm của tiền bối vì cách viết hồn hậu, hiểu đến sâu sắc về làng quê nhưng vô cùng ngắn gọn. Ông nói: “Văn của Kim Lân thuộc kiểu “đọc một ngày”, vì cụ vốn viết rất ít, chỉ chừng 10 truyện ngắn, nhưng lại mất “một đời” để viết. Đọc tác phẩm của cụ, tôi có làm một bài thơ 4 câu: “Đến hạnh phúc cũng nhặt/Đốt làng cho yên làng/Chuyện đời trái khoáy thật/Ít chữ. Nhiều đa mang”. Khi Tây đốt làng, người khác thì khóc nhưng cụ thì sướng, vì như thế có nghĩa là làng mình không theo Tây. Nhưng riêng cái câu “Ít chữ. Nhiều đa mang” thì cụ phản ứng: “Cậu nói thế là không được. Ít chữ là cậu bảo tớ lùn văn hỏa phỏng?”. Sau này tái bản tôi phải chữa thành “chữ ít” cho chuẩn xác về từ và ngữ nghĩa. Ngẫm lại thấy cụ kinh thật”.

Cả 7 người con của cố nhà văn Kim Lân không ai có duyên với nghiệp văn chương. Trong khi cha cầm bút thì 5 người con của ông lại cầm cọ. Hai trong số đó nổi tiếng trong giới hội họa là trưởng nữ Nguyễn Thị Hiền và trưởng nam Thành Chương. Tưởng là ngẫu nhiên, nhưng ngẫm ra lại có căn nguyên rất xác đáng. Ngoài viết, nhà văn Kim Lân còn vẽ, hát được cả tuồng, chèo, quan họ và đóng phim. Ông từng vào vai Pụ Pạng (phim “Vợ chồng A Phủ”), Lý Cựu (phim “Chị Dậu”), đặc biệt là lão Hạc (trong “Làng Vũ Đại ngày ấy”). “Nhưng mê nhất là hội họa, vì thầy từng theo danh họa Nguyễn Gia Trí để phụ việc. Tôi cũng được thầy truyền đạt nhiều kiến thức về mỹ thuật nên 8 tuổi tôi đã biết vẽ tác phẩm đầu tiên và đồng thời giành luôn giải thưởng quốc tế ở Hungari. Đam mê của thầy đã được truyền sang cho các con, nên gia đình tôi có tới 5 người làm họa sĩ vừa ngẫu nhiên mà cũng như là “duyên định”, họa sĩ Nguyễn Thị Hiền tâm sự.

Nỗi niềm sau chuyện đặt tên...

Chia vui với niềm vinh dự của gia đình nhà văn Kim Lân, nhiều văn sĩ, nghệ sĩ, bạn bè thân thiết đã đến TP Bắc Ninh ngắm con đường mang tên ông, như Chủ tịch Hội Nhà văn Hà Nội Phạm Xuân Nguyên, vợ chồng nghệ sĩ Lê Khanh, vợ chồng đạo diễn Nguyễn Thanh Vân, nghệ sĩ Minh Châu... Phía tỉnh Bắc Ninh có Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Nhân Chiến, Chủ tịch thành phố Nguyễn Quốc Liêm, có các nghệ sĩ Thúy Cải, Thúy Hường, Khánh Hạ, trong đó Thúy Hường, Khánh Hạ được nhà văn nhận làm con nuôi. Mỗi khi cố nhà văn Kim Lân có dịp về quê là 2 cô con nuôi lại cùng ông trò chuyện, hát quan họ đến thâu đêm.

Nhưng niềm vui dường như thiếu sự trọn vẹn khi họa sĩ Thành Chương là người duy nhất trong số 7 người con vắng mặt. Không ít người ngạc nhiên nhưng rồi cũng thầm hiểu căn nguyên cho sự vắng mặt này. Trước đó, họa sĩ Thành Chương cũng đã tổ chức một buổi chia vui với việc đặt tên đường cho cha mình. Có bạn bè thân thiết tới dự, nhưng theo họa sĩ Nguyễn Thị Hiền, 6 anh chị em còn lại trong gia đình không ai có mặt vì không được biết tin. Hai cô con gái nuôi ở ngay Bắc Ninh cũng không được mời.

“Sau hôm đó, tôi nhận được tin nhắn của nhạc sĩ Nguyễn Thụy Kha chúc mừng tên ông cụ đã thành tên đường, lúc đó tôi mới biết tin. Đây là niềm vui lớn với gia đình nên tôi bàn bạc với các em trong nhà tổ chức một buổi lễ thân mật để trước là chia vui, sau là cám ơn bạn bè thân hữu, tỉnh Bắc Ninh đã vinh danh thầy tôi”, họa sĩ Nguyễn Thị Hiền nói.

Một điều nữa khiến cho các con của cố nhà văn Kim Lân thấy buồn lòng, nhưng phải đến khi xong việc, gia đình ông mới thổ lộ. “Trước đó, khi tên của nhà văn Kim Lân vừa được gắn biển, một bài báo có ý kể công cho họa sĩ Thành Chương rằng, việc đặt tên đường cho thầy tôi là do Thành Chương đề đạt với lãnh đạo tỉnh Bắc Ninh. Điều này là không đúng với tinh thần và cốt cách của thầy tôi khi còn sống. Lúc sống, thầy tôi luôn giữ mình, thanh đạm và giản dị, tuyệt chưa thấy thầy tôi đòi quyền lợi cho mình bao giờ chứ nói gì đến chuyện xin xỏ. Tôi nhớ lúc nhỏ, mẹ thường hay than phiền chuyện 20 năm liền thầy không được tăng lương và yêu cầu thầy phải kiến nghị với cơ quan. Nhưng thầy cương quyết không hỏi và còn tuyên bố, nếu ai mà thắc mắc thì hoặc là ông ra khỏi nhà, hai là sẽ ly dị. Khi đến cám ơn lãnh đạo tỉnh Bắc Ninh, tôi có hỏi chuyện đặt tên đường thì được biết, việc lấy tên các văn nghệ sĩ để đặt tên phố là nằm trong kế hoạch từ 4 năm trước. Năm 2014, tỉnh Bắc Ninh có quy hoạch lại một số tuyến phố nên bây giờ việc này mới trở thành hiện thực. Vậy mà bài báo nói rằng, đặt tên đường theo tên thầy tôi là theo đề đạt của Thành Chương thì không biết thông tin đó là từ đâu?”, họa sĩ Nguyễn Thị Hiền nói.

Thanh Hà