Độc đáo canh hát quan họ hiếm hoi còn lại của hội Lim

Biển người chen nhau xem đêm khai mạc hội Lim

GiadinhNet - Đêm 19/2, hàng vạn người đã tập trung về đồi Lim (thị trấn Lim, Tiên Du, Bắc Ninh) để đón xem đêm nhạc khai hội.

Du ca xuyên đêm

Hát canh là hình thức quan họ được thực hiện trong “nhà chứa”, là lối hát giữa bọn quan họ làng mở hội với bọn quan họ kết bạn với mình. Hát canh chỉ có ở hội xuân và chỉ được tổ chức vào ban đêm, thường từ 7h tối cho đến 5h sáng.

Nếu như ở các hình thức hát chúc, hát hội, hát đền, quan họ đơn thuần là những câu ca thay lời giao tiếp thì ở hát canh, quan họ dường như đã trở thành sự tranh tài cao thấp giữa các làng.

Tuy nhiên, tranh tài chỉ là để “chơi”, để thể hiện thú vui tao nhã của các liền anh liền chị, tuyệt đối không phải thi thố. Cho nên hình thức hát canh còn được gọi là “quan họ du ca tại gia”.

Canh hát tại nhà anh hai Chiến. Ảnh: Xuân Hải

Để thực hiện canh hát, bọn quan họ chủ và bọn quan họ khách, mỗi bên phải ngồi một chiếu, đối diện nhau mà hát. Đã là hát canh thì bắt buộc phải hát đôi, đôi nam ca đối đáp đôi nữ, tuân theo nguyên tắc “âm xướng dương họa”, nghĩa là bên nam nhường cho bên nữ ra giọng trước.

Một canh hát phải bắt buộc qua ba chặng. Chặng thứ nhất, ca tất cả các giọng lề lối, nhưng nhất thiết phải có năm giọng: La rằng, Tình tang, Bạn kim lan, Cái ả, Cây gạo. Chặng này không tính điểm. Bên nào không ca được một trong năm giọng trên thì sẽ bị loại ra để đôi khác thay vào.

Chặng thứ hai, ca các giọng lẻ, giọng vặt, tức hát giao duyên. Trong chặng này, nếu bên nào không đối được một giọng thì bị thua một điểm. Đây cũng là chặng mà các bên được phép tung ra các bài “độc” của mình để gây bất ngờ cho đối phương.

Chặng thứ ba, ca các giọng giã bạn để chia tay nhau. Đầu tiên ca các giọng “Chuông vàng gác cửa tam quan” sau đó đến các giọng nói về sự xa cách, thương nhớ như “Kẻ bắc người nam”, “Rẽ phượng chia loan”, “Con nhện giăng mùng”. Cuối cùng là các giọng “Tạm biệt từ đây”, “Chia rẽ đôi nơi”.

Một canh hát thường tan cuộc khi trời đã sáng. Khi ấy, chủ khách giã nhau để rồi đoàn lại đi sang làng khác, cứ thế mà “du ca” cho đến hết hội.

5 canh còn lại một mình

Hát canh độc đáo như vậy nên từ lâu nó được xem là nét tinh túy nhất của dân ca quan họ Bắc Ninh. Thế nhưng, hình thức độc đáo ấy cứ dần mai một. Cho đến bây giờ, cả hội Lim chỉ còn nhà anh hai Chiến và anh hai Thoa chứa khách mà thôi.

Cũng bởi vì hát canh tốn kém quá. Nào tiền trầu, tiền nước, tiền mời cơm, tiền thướng cho liền anh, liền chị… Trung bình mỗi cuộc hát canh như thế, ông Chiến phải bỏ ra hơn chục triệu đồng.

Anh hai Chiến, một trong hai người còn lại ở hội Lim mở canh hát tại nhà. Ảnh: Xuân Hải

Lại thêm thời gian qua, tỉnh Bắc Ninh chủ trương gom nghệ sĩ hát ở đồi Lim, hát ở cửa đình. Hát đến tận đêm mới nghỉ nên các liền anh, liền chị cũng không còn sức để hát du ca tại nhà.

Con người cũng là một yếu tố quyết định. Hiện nay, các liền anh, liền chị trẻ học hát quan họ chủ yếu để đi biểu diễn chứ ít tham gia các canh hát. Còn những nghệ sĩ lớn tuổi, tâm huyết nhưng không đủ sức để duy trì những canh hát trọn vẹn. Trước kia, canh hát thường kéo dài đến sáng, nhưng nay chỉ đến 1 – 2h sáng là nghỉ.

Chứa khách đã hơn 40 năm nay, anh hai Chiến thực sự lo âu khi nhìn thấy những canh hát quan họ ngày càng kém đi trông thấy. Nhưng thời thế như vậy thì biết làm sao…

Xuân Hải/Báo Gia đình và Xã hội