40 năm khúc tráng ca Quảng Trị (4): Sở chỉ huy đặc biệt

> 40 năm khúc tráng ca Quảng Trị (1): Cuộc tấn công bão táp/ 40 năm khúc tráng ca Quảng Trị (2): Hồi ức của vị tướng/ 40 năm khúc tráng ca Quảng Trị (3): Paris nín thở ngóng tin Quảng Trị

Họp tác chiến trong hầm Sở chỉ huy chiến dịch. Đại tá Nguyễn Hải Như (người quay lưng), Chỉ huy trưởng Lê Quang Thúy (bên phải) và các đồng chí trong ban tác chiến. Ảnh: Tư liệu

Bốn thứ mùi trong Sở chỉ huy

Theo sự chỉ dẫn của Đại tá Nguyễn Hải Như - nguyên Tham mưu trưởng Ban Chỉ huy bảo vệ Thành cổ và thị xã Quảng Trị, chúng tôi đến mảnh đất mà 40 năm trước cha anh ta đã làm nên khúc tráng ca bất tử, để tìm lại Sở chỉ huy chiến dịch thời đó. Thế nhưng, khi được hỏi, cô hướng dẫn viên ở Thành cổ Quảng Trị lắc đầu đầy luyến tiếc: “Sở chỉ huy chiến dịch bây giờ là Nhà văn hóa thể thao của thị xã”.

Đại tá Nguyễn Hải Như cũng lấy làm tiếc vì sự biến mất của một chứng tích tích lịch sử, nơi mà kẻ thù trong 81 ngày đêm mùa hè 1972 đã trút xuống vùng đất không đầy 3km2 một lượng bom đạn tương đương 7 quả bom nguyên tử. “Lẽ ra nên để lại căn hầm đó làm chứng tích. Thậm chí chỉ cần cắm bia ghi vài hàng chữ: Nơi đây là Sở chỉ huy chiến dịch 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ”, vị Tham mưu trưởng chiến dịch năm xưa nói đầy luyến tiếc.

Đại tá Nguyễn Hải Như năm nay đã ngoài 80 tuổi, nhưng vẫn minh mẫn và hào sảng. 81 ngày đêm máu lửa, ông nhớ rành mạch từng giờ từng phút, từng sự việc. Nói về Sở chỉ huy chiến dịch, ông ngắn gọn: “Đó là Sở chỉ huy có lẽ có một không hai ở chiến dịch”. Để minh chứng cho sự đặc biệt, Đại tá Nguyễn Hải Như kể: “Có đồng chí ở ban tác chiến Sư đoàn 325 mới bước chân vào hầm chỉ huy đã bị thứ mùi đặc biệt ở bên trong “đánh bật” ra ngoài. Đồng chí ấy cho biết, trong hầm có tới 4 mùi lạ, đó là: Mùi hơi người, mùi thuốc, mùi bông băng (mùi máu) và mùi phân. Hay vị Trung đoàn trưởng Trung đoàn 88 lưu lại một tối ở hầm chỉ huy thì sáng hôm sau ông nói lại với tôi, ông không tài nào ngủ được bởi điện thoại trực chiến đổ chuông liên tục từ đêm cho đến sáng. Nào là điện từ Bộ tư lệnh chiến dịch, từ hệ thống trinh sát báo về, từ tiểu đoàn này gọi thiếu quân, tiểu đoàn kia thiếu lương thực… gần 20 đầu mối “nã” về”.

Kể lại những tháng ngày làm việc trong môi trường quá đỗi đặc biệt ấy, Đại tá Nguyễn Hải Như chỉ cười: “Khi đó, thời tiết ở Quảng Trị nóng như thiêu như đốt, người trong hầm chỉ huy thì đông, tạo nên hơi nóng hầm hập phả ra mấy cái cửa. Cho nên khi bước vào hầm chỉ huy, ai cũng có cảm giác như là hơi nước sôi hắt vào mặt. Nhưng lúc ấy, không khí chiến dịch quá căng thẳng, chẳng thời gian đâu mà để ý mùi gì”. Ông còn kể rằng, cứ mỗi lần ngớt pháo của địch, anh em trong Sở chỉ huy lại lao ra sông Thạch Hãn để tắm, bởi hầm quá nóng.

Vị tham mưu trưởng còn cho rằng chính cái hơi nóng hừng hực như lò thiêu phả ra từ hầm chỉ huy ấy mà đã tránh được vũ khí hóa học của địch. “Địch rải chất hóa học khắp mọi ngả đường. Bộ đội ta dính phải ngay lập tức mắt cay xè, nước mắt nước mũi chảy giàn giụa, không còn khả năng chiến đấu. Nhưng chất hóa học đó đã không làm hại Sở chỉ huy chiến dịch vì chúng len lỏi đến sẽ bị đánh bật ra ngoài ngay”, Đại tá Nguyễn Hải Như nói đầy dí dỏm.

Dưới làn mưa bom bão đạn

Đại tá Nguyễn Hải Như cho biết, Sở chỉ huy chiến dịch bảo vệ Thành cổ và thị xã Quảng Trị trước đây là hầm rượu của tên tỉnh trưởng. Những ngày đầu “xây dựng”, để ngụy trang, cứ mỗi loạt đạn pháo của địch bắn vào thì công binh của ta dùng mìn giật sập từng mảng tường của 2 tầng căn nhà tạo nên một tấm trần bê tông kiên cố. Bên dưới được đào thêm nhiều ngách hào và hầm trú ẩn. Hầm chỉ huy được chia ra làm nhiều ngăn. Có ngăn cho bộ phận thông tin, trinh sát, cảnh vệ, phẫu thuật và trực ban tác chiến.

Đại tá Hải Như kể: “Những ngày đầu còn đủ dầu thắp sáng cho cả hầm chỉ huy, nhưng về sau thì chỉ có ban tác chiến chúng tôi được ưu tiên. Trong hầm chỉ huy tối om như mực. Thế mới có chuyện, có đồng chí lay đồng đội mãi không thấy trả lời, thương binh khác nằm bên cạnh mới lên tiếng: Đồng chí ấy hy sinh từ sáng nay rồi, gọi gì được nữa. Lúc ngớt pháo địch mới đưa các đồng chí ra ngoài để chôn”.

Bác sĩ Lê Văn An, nguyên Đại đội trưởng Đại đội quân y Trung đoàn 48 kể lại: “16/7/1972, chúng tôi được lệnh vào thành. Trên đường đi, các làng mạc đã xác xơ vì bom đạn, không một mái nhà, gốc cây nào nguyên vẹn, bị bom đạn đánh phá ngổn ngang. Cảnh tượng như vừa trải qua một cơn bão cực mạnh. Pháo sáng, lửa đạn rực trời, tưởng chừng như không còn một sinh vật nào có thể sống sót được. Đội phẫu thuật được triển khai trong gian hầm Sở chỉ huy, rộng mỗi chiều chừng 5m. Đêm 14/9, chiến sự đã ở đỉnh điểm của sự ác liệt. Đêm 15/9, toàn đơn vị được lệnh rút ra ngoài. Đội phẫu thuật lúc này còn 22 thương binh. Gần 3h sáng, thương binh cuối cùng bị gãy 2 xương cẳng chân được đưa ra khỏi Sở chỉ huy, đặt lên phao, tôi cột vào người, vừa bơi, vừa kéo sang sông... Kết thúc 81 ngày đêm cùng đồng đội chốt giữ Thành cổ Quảng Trị đã có 58 thương binh hy sinh tại đội phẫu thuật”.

Đại tá Nguyễn Hải Như hồi tưởng những phút giây trước khi rời Sở chỉ huy: “Tối 15/9, địch đã vào cả 2 góc thành. Sở chỉ huy họp và quyết định rút khỏi thị xã và Thành cổ theo thứ tự thương binh và những người ở xa đi trước, người ở gần đi sau và cuối cùng là vệ binh. Tôi ở lại cùng rút ra với bộ phận cuối cùng này”.