-89,2°C: Ký ức kinh hoàng tại nơi lạnh nhất hành tinh

Tại Trạm Vostok của Liên Xô (nay thuộc Nga), một chiếc nhiệt kế chuyên dụng đã ghi nhận con số gây sửng sốt: âm 89,2 độ C. Đó không chỉ là một chỉ số lạnh đơn thuần, mà là mức nhiệt thấp nhất từng được đo chính xác trên bề mặt Trái Đất, một cột mốc đánh dấu giới hạn khắc nghiệt mà con người từng chạm đến trong hành trình khám phá hành tinh của mình.

Trạm Vostok nằm ở trung tâm Nam Cực, cách xa bờ biển hàng ngàn km và gần như biệt lập với thế giới bên ngoài.

Được thành lập từ thời Chiến tranh Lạnh như một phần của các nỗ lực nghiên cứu khoa học và chiến lược của Liên Xô, Vostok không chỉ là nơi con người cư trú lâu dài trong điều kiện khắc nghiệt nhất hành tinh mà còn là trung tâm của nhiều phát hiện khoa học lớn, bao gồm cả hồ nước ngầm Vostok nằm sâu dưới lớp băng hơn 4.000 mét.

Nhưng với hầu hết mọi người, trạm này được nhớ đến nhiều nhất chính là vì cái lạnh chưa từng có trong lịch sử đo đạc khí tượng.

Ngày định mệnh 21/7/1983, nhiệt độ tại trạm giảm sâu dưới mức bình thường vốn đã rất thấp. Khi thiết bị đo cho thấy mức -89,2°C, các nhà khoa học tại đây nhận thức được rằng họ đang chứng kiến một hiện tượng cực đoan.

Để dễ hình dung, mức nhiệt đó thấp hơn cả nhiệt độ trung bình trên bề mặt sao Hỏa và gần đạt tới ngưỡng khiến mọi hoạt động sinh học tê liệt. Chỉ cần để lộ da người trong vài chục giây, các tế bào đã có thể bị tổn thương nghiêm trọng do băng hoại. Mực sẽ đông cứng trong chai, kim loại trở nên giòn như thủy tinh, và mọi dạng nước bốc hơi đều đóng băng tức thì. Đây là mức lạnh mà hầu hết con người chưa từng tưởng tượng, chứ chưa nói đến việc trải qua.

Vostok vốn đã nổi tiếng là một trong những nơi lạnh nhất hành tinh, với nhiệt độ mùa đông trung bình khoảng -65°C và mùa hè hiếm khi vượt quá -30°C. Nhưng con số kỷ lục năm 1983 đã đưa nơi này vượt xa mọi địa điểm từng được đo trước đó.

Nhiệt độ thấp nhất từng ghi nhận trước đó là -88,3°C tại trạm cũ của Liên Xô. Kể từ đó đến nay, không một thiết bị đo nhiệt độ mặt đất nào ghi nhận được con số thấp hơn – mặc dù vệ tinh từng phát hiện vài điểm trên cao nguyên Đông Nam Cực có thể còn lạnh hơn, nhưng chưa được xác nhận bằng đo đạc trực tiếp.

Hiện tượng thời tiết ngày hôm đó là kết quả của một chuỗi điều kiện lý tưởng để tạo ra giá lạnh tột độ: một vùng áp cao tĩnh lặng bao trùm cao nguyên, bầu trời trong suốt không mây, không có gió, và không khí bị mắc kẹt trong một lớp nghịch nhiệt.

Kết hợp với độ cao hơn 3.400 mét của trạm Vostok và sự phản xạ ánh sáng gần như tuyệt đối của lớp băng trắng xóa, bức xạ nhiệt bị mất đi rất nhanh, khiến bề mặt lạnh sâu hơn bình thường. Các nhà khoa học cho biết, chỉ một biến số nhỏ như sự xuất hiện của mây hay gió nhẹ cũng đủ để ngăn chặn mức nhiệt xuống thấp đến vậy.

Mặc dù sự kiện này đã xảy ra cách đây hơn bốn thập kỷ, nó vẫn được nhắc đến trong các giáo trình khí tượng học và các nghiên cứu về biến đổi khí hậu như một cực điểm của khả năng khí hậu Trái Đất.

Trong khi thế giới ngày càng ấm lên, các vùng cực lại có thể trải qua những biến động lạnh giá cực đoan hơn trong ngắn hạn, một nghịch lý mà khoa học vẫn đang tìm cách lý giải đầy đủ. Dữ liệu từ Vostok cũng đóng vai trò then chốt trong việc tái dựng lịch sử khí hậu Trái Đất suốt hàng trăm nghìn năm, nhờ các lõi băng dài hàng km được khoan lên từ dưới lòng sông băng.

Một trong những hậu quả đáng lo ngại nhất liên quan đến các mức nhiệt cực thấp như ở Vostok là ảnh hưởng đến sinh lý và tâm lý con người. Các nhà nghiên cứu phải sống trong điều kiện không ánh sáng mặt trời suốt nhiều tháng, trong nhiệt độ khiến mọi hoạt động ngoài trời phải diễn ra trong thời gian ngắn ngủi và với trang phục bảo hộ nghiêm ngặt.

Rối loạn giấc ngủ, trầm cảm mùa đông và suy giảm nhận thức là những nguy cơ hiện hữu. Sự cô lập tuyệt đối cùng điều kiện khắc nghiệt khiến các trạm Nam Cực như Vostok thường được so sánh với các mô hình thử nghiệm cho cuộc sống trên sao Hỏa hay các sứ mệnh không gian dài hạn.

Sau sự kiện năm 1983, Vostok trở thành biểu tượng cho sự kiên cường của con người trước thiên nhiên khắc nghiệt. Dù là nơi lạnh nhất từng được ghi nhận, nơi đây vẫn có các nhà khoa học tiếp tục sinh sống, làm việc và khám phá những bí ẩn còn sâu kín bên dưới lớp băng dày. Hồ nước ngầm Vostok (bị cô lập khỏi bề mặt hơn 15 triệu năm) có thể chứa các dạng sống vi sinh vật cổ xưa, cung cấp manh mối cho sự sống trong điều kiện cực đoan ở các hành tinh khác.

Sự kiện ngày 21/7/1983 không chỉ là một mốc trong lịch sử khí tượng, mà còn là lời nhắc nhở về khả năng khắc nghiệt mà Trái Đất có thể tạo ra. Giữa thời đại mà biến đổi khí hậu và ấm lên toàn cầu trở thành tâm điểm, mức lạnh kỷ lục này vẫn tồn tại như một nghịch lý thú vị rằng hành tinh của chúng ta không ngừng thay đổi, và có thể đưa con người đến những giới hạn chưa từng tưởng tượng.

Giữa “nơi hạnh phúc nhất trên Trái Đất” là Disneyland khai trương cùng tuần năm ấy, và nơi “lạnh nhất hành tinh” là Vostok, lịch sử lại một lần nữa cho thấy Trái Đất là mảnh đất của những cực đoan và con người, bằng khoa học, luôn tìm cách vượt qua.