"Cái ấy" trong văn hoá dân gian

Không phải ngẫu nhiên mà từ ngàn xưa hai “cái ấy” và “chuyện ấy” đã hiện hữu trong văn chương bác học và văn chương bình dân, trong đó có ca dao, tục ngữ. Đó là đề tài muôn thưở, là thứ “vàng ròng” (Chữ dùng của cố nhà thơ Trần Hữu Thung), làm cho con người vui vẻ, khỏe khoắn, ham sống, ham chiến đấu và trẻ trung hơn. Nếu không có nó thì cuộc đời của mỗi con người sẽ giảm phần hứng thú, ý vị.

Trước hết nói về hai “cái ấy” của đàn ông. Trong cách nói dân gian thì ít khi dùng “tên cúng cơm” mà thường dùng tên phái sinh, tên tượng hình, tên ẩn dụ, tên lóng… Được ví là chim: “Người thì bé bằng cái kim/ Chim thì to bằng cái chày”. Là củ khoai từ: “Anh đây có củ khoai từ/ Em có cái rãnh cho anh dư lấy nòi”. Là cái gộc chè chuôm: “Ả có cái ao trưởng tộc / anh có cái gộc chè chuôm”. Vẫn dùng cách nói ẩn dụ nhưng nhiều khi cái ấy của đàn ông được sử dụng cách nói ám chỉ nhẹ nhàng hơn. Ví dụ được gọi là cái cuống đuôi: “Tình cờ gặp buổi chợ Sò / Ả khoe con mực tuộc, anh thò cái cuống đuôi”. Là cái cán dao: “Anh dây có cái cán dao/ Em mô (nào) ưng ý bỏ vào vừa ngay”. Là cái dé: “Người bé, dé to”. Là “Đồ lề”: “Người cặp cách, đồ lề tráng hạng”.
Cái ấy của đàn ông cũng xuất hiện nhiều trong những cuộc thi đối đáp trước đây. Tỷ dụ như câu đố: “Cái gì không mắt, không tai/ Cổ đeo hai bị, tóc dài ngang lưng / Của nhà thấy cứ lừng khừng / Hễ thấy của lạ bừng bừng xông lên”. Hoặc: “Cái gì chỉ có một đầu / Có mồm không mắt, đeo râu xồm xoàm / Khỏe đứng thẳng, nhọc nằm  ngang/ Thất thường tính khí họ hàng không ưa/ Của lạ xài mấy cũng vừa / Của nhà thì cứ dây dưa khất lần”. Là con cá tràu trong một câu hát đối đáp. Khi con gái hỏi: “Tương phùng bạn với tương tri/ Cá nằm dưới cỏ, cá chi rứa chàng?”. Bên con trai đáp: “Tương phùng bạn với tương tri/ Cá nằm dưới cỏ có khi cá tràu”.

Dân gian có chuyện rằng: Một cô gái ở thôn Hoàng Lao đến thăm chị gái lấy chồng về thôn Cự Phú, thấy một chàng trai đang cồng lưng đan rổ, bèn hát: “Đất Hoàng Lao chữ lao là nhọc/ Đất Cự phú, chữ phú là giàu/ Em đến đây cũng muốn chị trước, em sau / Nhưng mùi trầm hương em nỏ chộ, mà chi chộ màu khói mây”’. Đã được một chàng trai Cự Phú đáp lại: “Giàu là giàu nơi hương hào dịch mục /Nhọc là nhọc nơi tú cử, trâm bào/ Khúc trầm hương anh còn để trong bao/ Em có đưa cái lò hương đi đó, để anh bỏ vào cho nó thơm”. Ai cũng hiểu nghĩa thực của “khúc trầm hương” trong câu ca này.