“Cắm” tuổi xuân trên đá

Một ngày ở nơi ngửa mặt lên là chạm phải mây, mùa đông băng giá lạnh buốt thấu xương, mùa hạ nắng cháy thiêu đốt da người... mà thầm cảm phục các thầy cô “cắm bản”.

Bộ đội kiêm thầy giáo “cắm bản”

Cao nguyên đá Đồng Văn (Hà  Giang) hiện ra trước mắt tôi hoang sơ, quyến rũ, những nếp nhà tường trình, e ấp phía sau những bờ rào được xếp bằng đá nằm sâu dưới thung lũng. Trung tá Vũ Quang Vịnh, trưởng đồn Biên phòng Phố Bảng nửa đùa nửa thật nói: “Nơi đây chỉ có mỗi đặc sản là... núi đá tai mèo. Cuộc sống người nông dân cần nhất là “đất” và “nước”, thì người Đồng Văn lại thiếu thốn cả hai”.

Chiếc xe u oát thâm niên 30 năm có lẻ chở chúng tôi ì ạch “bò” lên đỉnh núi. Khi hai  tai bắt đầu ù đặc, cũng là lúc chúng tôi cảm nhận được những cơn gió lạnh luồn vào từng thớ thịt. Hàng năm, đây là thời điểm nông nhàn, cũng là lúc các chiến sĩ Đồn biên phòng Phố Bảng họp bàn, phân công nhiệm vụ, soạn giáo án... tạm gác súng mũ qua một bên, trở thành các thầy giáo “cắm bản”.

Sau giờ luyện tập trên thao trường, bộ đội biên phòng vai đeo súng, tay cắp cặp, cuốc bộ lên đỉnh núi cao làm nhiệm vụ “gieo” chữ. Học sinh của các anh không phải trẻ con đương độ tuổi đến trường, mà là những cán bộ thôn, trưởng bản, trưởng xóm... người dân tộc thiểu số. Một thầy một trò, hì hụi vừa học vừa hành cho đến khi nào, già bản biết đọc, biết viết và biết tính  toán... thì thầy giáo kiêm bộ đội lại rời đi nơi khác tiếp tục nhiệm vụ “cắm” bản, “gieo” chữ.

Những đôi “uyên ương” trên đỉnh gió ngàn

Anh Vịnh đưa chúng tôi đến trường Trung học cơ sở Xà Phìn, trường cùng tên với xã nằm gọn lỏn ở dưới thung lũng, nơi có di tích lịch sử nhà Vương nổi tiếng nhất Đồng Văn. Xà Phìn là một trong những trường có số học sinh đông nhất, nhì của huyện. Thầy hiệu trưởng Lý Văn Điền, đã có hơn 10 năm gắn bó với vùng cao, lấy vợ cùng là giáo viên cắm bản.

Các thầy cô giáo trường Xà Phìn rèn luyện sức khỏe sau giờ lên lớp. Ảnh: T.H

Trước đây, trường chính cũng chỉ là mái tranh vách đất, bây giờ đã được xây mới nhà 2 tầng kiên cố, “ốp” mái tôn đỏ như dưới xuôi, học trò không còn kê bảng trên đá tảng để viết, mà đã có bàn ghế đồng bộ thơm nức mùi vécni. Nơi tôi đang đứng là trường chính, thầy Điền quản lý chung cả 3 cấp giáo dục của xã: mầm non, tiểu học và trung học cơ sở, với hơn 500 học sinh.

Ngoài trường chính, Xà Phìn còn tổ chức các điểm trường, để giảm bớt những vất vả của các em học sinh. Tại các điểm trường trên đỉnh núi Lỳ Chá Tủng, Lầu Chá Tủng và điểm trường ở đỉnh núi Há Hơ... không có đường dân sinh, thầy và trò đến lớp học bằng cách len qua những lối mòn trên núi đá.

Thầy cô “cắm bản” muốn học sinh đến lớp đầy đủ, không nghỉ, bỏ học giữa chừng, thì ngoài việc làm tốt công tác chuyên môn, họ phải làm cả công tác “dân vận”. Bước vào vụ thu hoạch, trồng trọt, thầy cô “cắm bản” cùng tham gia lao động giúp bà con, ăn ở cùng họ để vận động họ cho con cái đi học.

Trong gần 20 điểm trường cắm ở các bản nhỏ, rải rác trên núi, Xà Phìn còn 6 điểm nằm trong tình trạng tranh tre, nứa lá. Lớp học đã xiêu vẹo, gió lùa bốn bề thông thống. Bên ngoài lớp học cột mục mái gianh, học trò vừa học, vừa để ý chăn dê ngoài đầu hồi lớp học. Trong số hơn 40 thầy cô giáo của Xà Phìn, chỉ có hơn 20% là người Đồng Văn, còn phần lớn là các thầy cô dưới miền xuôi như Ninh Bình, Thái Bình, Hải Dương, Hà Tây... lên đây “cắm bản”.

Thầy Điền cho biết: “Mỗi tuần tôi phải đi bộ từ 3 - 4 điểm trường tại các bản, để kiểm tra đôn đốc việc dạy và học. Có những điểm trường chỉ có thể đi bộ nửa ngày mới đến nơi vì chưa có đường giao thông. Các thầy cô lên đây cắm bản, năm đầu tiên còn hớn hở nghĩ chuyện hết hạn 3 năm sẽ được trở về xuôi. Nhưng ở mãi rồi, chẳng thấy ai nhắc đến chuyện về xuôi, hơn nữa, về xuôi được cũng chẳng dễ chút nào. Chí ít cũng phải có chỗ sẵn sàng tiếp nhận mình đã. Thôi thì tuổi xuân đâu cũng là cống hiến, ngoảnh đi ngoảnh lại đã thấy mình nặng tình với đất với người nơi đây”.

Đứng trên đỉnh núi Há Hơ, lồng lộng gió ngàn, ngửa mặt lên trời là đụng phải mây. Cuộc sống nơi đây vô cùng khắc nghiệt, mùa hè cái nắng bỏng rát thiêu đốt da người, mùa đông băng giá, tuyết rơi là chuyện thường tình. Nói sao hết những hy sinh, mất mát của những người “cõng” chữ lên cao nguyên đá?

Có một điều an ủi họ là trong những tháng ngày cắm bản nhớ nhà đến chảy nước mắt ấy, nhiều thầy cô đã tìm được nhịp đập cùng trái tim mình. Trường Xà Phìn có hàng chục cặp vợ chồng đã đẹp duyên như thế. Ở đâu có mái ấm gia đình, ở đó sẽ là quê hương.

Thu Hoài