Chăm sóc tỳ vị, nền tảng bảo vệ sức khỏe mùa lạnh

1. Vì sao mùa lạnh dễ làm suy yếu tỳ vị?

Theo y học cổ truyền, tỳ vị được ví như "hậu thiên chi bản" – nền tảng hình thành khí huyết và nuôi dưỡng toàn bộ cơ thể.

ThS.BS. Nguyễn Quang Dương – Khoa Ngoại, Bệnh viện Tuệ Tĩnh cho biết, trong học thuyết y học cổ truyền, mùa đông hàn khí mạnh nhất, hàn tà là yếu tố ngoại tà dễ xâm phạm kinh lạc gây nên bệnh, ngay cả việc ăn các đồ ăn sống lạnh cũng dễ trực tiếp ảnh hưởng đến tỳ vị – cơ quan chủ về vận hóa thủy cốc.

Khi tỳ vị bị hàn tà xâm phạm, chức năng tiêu hóa và hấp thu suy giảm, biểu hiện bằng các triệu chứng như đầy bụng , chán ăn, tiêu chảy, sợ lạnh, chân tay lạnh, người mệt mỏi. Đặc biệt, tỳ vị suy yếu sẽ khiến chính khí giảm, làm cơ thể dễ mắc các bệnh cảm lạnh , viêm đường hô hấp và bệnh mạn tính tái phát.

2. Tỳ vị khỏe – chìa khóa nâng cao sức đề kháng

Y học cổ truyền cho rằng "tỳ sinh khí huyết". Tỳ vị khỏe thì khí huyết đầy đủ, vệ khí vững chắc, cơ thể có khả năng chống lại tà khí từ môi trường bên ngoài. Ngược lại, nếu tỳ vị hư nhược, dù có bồi bổ bằng thuốc hay thực phẩm quý cũng khó đạt hiệu quả. Do đó, chăm sóc và bảo vệ tỳ vị trong mùa lạnh không chỉ giúp tiêu hóa tốt hơn mà còn là biện pháp phòng bệnh chủ động, nhất là với người cao tuổi, trẻ nhỏ và người có bệnh nền.

Những sai lầm thường gặp làm tổn hại tỳ vị:

• Ăn nhiều đồ sống lạnh, uống nước đá ngay cả khi trời rét.
• Ăn uống thất thường, bỏ bữa sáng.
• Lạm dụng thực phẩm cay nóng, rượu bia để "chống lạnh".
• Thức khuya, ít vận động khiến khí huyết đình trệ...

Những thói quen này khiến tỳ vị vừa bị hàn tà xâm nhập, vừa bị quá tải trong quá trình vận hóa.

3. Nguyên tắc chăm sóc tỳ vị trong mùa lạnh theo YHCT

ThS.BS. Nguyễn Quang Dương nhấn mạnh một số nguyên tắc chăm sóc tỳ vị trong mùa lạnh theo YHCT như sau:

3.1. Ăn uống thực phẩm có tính ôn ấm, dễ tiêu: Nên ưu tiên các món ăn chín, ấm nóng, mềm, dễ tiêu hóa như cháo, súp, canh hầm. Gia vị có tính ôn vừa phải như gừng , hành, thì là, riềng, sả được sử dụng với lượng phù hợp giúp ôn trung, tán hàn.

3.2. Tránh lạnh từ đường ăn uống: Hạn chế đồ sống, lạnh, thực phẩm lấy trực tiếp từ tủ lạnh. Do đó, nên uống nước ấm, đặc biệt vào buổi sáng và tối.

3.3. Điều độ sinh hoạt, giữ ấm vùng bụng: Bụng là nơi tỳ vị cư trú, rất nhạy cảm với lạnh. Giữ ấm bụng, thắt lưng khi trời rét; tránh để quạt, điều hòa thổi gió lạnh trực tiếp vào vùng bụng.

3.4. Xoa bóp, bấm huyệt hỗ trợ tỳ vị: Một số huyệt thường dùng như Trung quản, Túc tam lý, Thiên khu có tác dụng kiện tỳ, hòa vị, giúp tiêu hóa tốt hơn. Xoa bụng theo chiều kim đồng hồ mỗi ngày 5 - 10 phút cũng giúp tăng cường vận hóa.

Dưới đây là vị trí các huyệt:

- Huyệt Trung quản: Huyệt Trung quản nằm trên đường giữa bụng, cách rốn khoảng 4 thốn (1 thốn khoảng 2,5 cm) về phía trên, tương đương khoảng giữa rốn và mũi ức.

Tác dụng: Kiện tỳ, hòa vị; giảm đầy bụng, chướng hơi, đau dạ dày; hỗ trợ tiêu hóa, ăn uống kém.

Cách bấm huyệt: Người bệnh nằm ngửa hoặc ngồi thư giãn, dùng ngón cái hoặc ngón giữa ấn vuông góc vào huyệt (lực ấn vừa phải, có cảm giác tức nhẹ, không đau), giữ ấn 1–2 phút, kết hợp thở chậm, đều; có thể day tròn nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ

Lưu ý: Không bấm huyệt khi bụng quá no hoặc quá đói; phụ nữ có thai cần thận trọng, nên tham vấn thầy thuốc.

- Huyệt Túc tam lý: Huyệt Túc tam lý nằm ở mặt trước ngoài cẳng chân, dưới xương bánh chè 3 thốn, lệch ra ngoài bờ trước xương chày khoảng 1 thốn; khi ấn vào có cảm giác tức, nặng.

Tác dụng: Kiện tỳ vị, bổ khí huyết; tăng sức đề kháng, nâng cao chính khí; giảm mệt mỏi, đau mỏi chân; hỗ trợ rối loạn tiêu hóa.

Cách bấm huyệt: Ngồi hoặc nằm thoải mái, co nhẹ chân; dùng ngón cái day ấn huyệt; day tròn với lực vừa phải trong 1 - 2 phút mỗi bên; có thể bấm mỗi ngày hoặc cách ngày.

Lưu ý, day ấn Túc tam lý vào buổi sáng hoặc trước khi đi ngủ giúp cơ thể thư giãn và khỏe khoắn hơn.

- Huyệt Thiên khu: Huyệt Thiên khu nằm hai bên rốn, mỗi bên cách rốn khoảng 2 thốn.

Tác dụng: Điều hòa chức năng dạ dày, đại tràng; giảm đau và đầy chứng bụng, giảm táo bón, tiêu chảy.

Cách bấm huyệt: Nằm ngửa, thả lỏng bụng; dùng hai ngón tay cái hoặc ngón trỏ ấn đồng thời hai bên; day tròn nhẹ nhàng theo chiều kim đồng hồ; thời gian 1–2 phút.

Lưu ý: Không bấm huyệt khi đang đau bụng cấp, nghi ngờ viêm ruột, tắc ruột; phụ nữ mang thai không nên tự bấm huyệt này.

3.5. Dùng món ăn – bài thuốc đúng thể trạng: Các món như cháo gạo nếp nấu gừng, canh xương hầm hoài sơn , đậu đỏ, ý dĩ … có tác dụng kiện tỳ, bổ khí, rất phù hợp trong mùa lạnh. Tuy nhiên, cần tránh lạm dụng gia vị cay nóng ở người có biểu hiện nhiệt (mụn nhọt, táo bón…).

Cháo gạo nếp nấu gừng : Gạo nếp có vị ngọt, tính ấm, tác dụng bổ trung ích khí, làm ấm tỳ vị. Gừng tươi (sinh khương) vị cay, tính ấm, có tác dụng tán hàn, ôn vị, chỉ ẩu. Sự kết hợp của hai nguyên liệu này tạo nên món cháo đơn giản nhưng hiệu quả trong việc làm ấm cơ thể, hỗ trợ tiêu hóa.

Cách nấu: Gạo nếp vo sạch, nấu với lượng nước vừa đủ đến khi nhừ. Gừng tươi thái sợi mỏng, cho vào nồi cháo khi gần chín, nêm nhạt, ăn nóng.

Lưu ý: Không nên dùng thường xuyên cho người có biểu hiện nhiệt như nóng trong, táo bón, viêm loét dạ dày cấp.

Canh xương hầm hoài sơn – đậu đỏ – ý dĩ: Hoài sơn (sơn dược) có vị ngọt, tính bình, tác dụng kiện tỳ, ích khí, bổ thận. Đậu đỏ (xích tiểu đậu) có tác dụng lợi thủy, tiêu phù, thanh thấp. Ý dĩ (bo bo) vị ngọt nhạt, tính hơi hàn, giúp kiện tỳ, trừ thấp, hỗ trợ tiêu hóa. Khi kết hợp cùng xương hầm, món canh vừa bổ dưỡng vừa giúp tăng cường vận hóa của tỳ vị.

Cách nấu: Xương lợn (hoặc xương gà) rửa sạch, chần qua nước sôi, hầm nhừ. Hoài sơn khô, đậu đỏ, ý dĩ ngâm mềm, cho vào nồi hầm cùng xương đến khi chín mềm, nêm nhạt, ăn nóng.

Lưu ý: Người đang tiêu chảy cấp , tỳ vị quá hư hàn hoặc phụ nữ mang thai nên tham vấn thầy thuốc trước khi dùng thường xuyên.