Chất lượng dân số: Nền tảng cốt lõi cho khát vọng thịnh vượng và sự trường tồn của dân tộc

Bước ngoặt lịch sử: Từ “kế hoạch hóa gia đình” sang “dân số và phát triển”

Trong suốt nhiều thập kỷ, cụm từ “Dân số - Kế hoạch hóa gia đình” (KHHGĐ) đã trở thành khái niệm quen thuộc, gắn với mục tiêu giảm sinh, kiểm soát tốc độ gia tăng dân số nhằm phù hợp với điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn. Tuy nhiên, trước những biến đổi sâu sắc của bối cảnh phát triển, Nghị quyết số 21-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đã đánh dấu một bước ngoặt mang tính lịch sử: chuyển trọng tâm chính sách từ KHHGĐ sang Dân số và Phát triển.

Đây không đơn thuần là sự thay đổi về cách gọi, mà là một cuộc chuyển đổi tư duy căn bản. Chính sách dân số không còn chỉ nhắm tới kiểm soát số lượng, mà hướng tới giải quyết đồng bộ các vấn đề về quy mô, cơ cấu, phân bố và đặc biệt là nâng cao chất lượng dân số trong mối quan hệ chặt chẽ với phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng và sớm ban hành Luật Dân số thay thế Pháp lệnh Dân số hiện hành được kỳ vọng sẽ tạo ra “cú hích” pháp lý quan trọng. Luật Dân số sẽ là khung pháp lý cao nhất để triển khai đồng bộ các chính sách về chăm sóc sức khỏe sinh sản, tầm soát bệnh tật trước sinh, sơ sinh và chủ động thích ứng với quá trình già hóa dân số đang diễn ra ngày càng nhanh.

Cơ hội và thách thức

Theo GS. Nguyễn Đình Cử - nguyên Viện trưởng Viện Dân số và Các vấn đề xã hội (Trường Đại học kinh tế quốc dân), Việt Nam đang đứng trước thời kỳ “cơ hội vàng” về dân số nhưng đồng thời phải đối mặt với những thách thức chưa từng có.

Số liệu của Cục Dân số (Bộ Y tế) cho thấy, dù chỉ số phát triển con người (HDI) của Việt Nam đã được cải thiện, song chất lượng dân số vẫn còn nhiều hạn chế. Tầm vóc, thể lực của người Việt đã tiến bộ nhưng vẫn còn khoảng cách so với khu vực và thế giới.

Đặc biệt, mức sinh đang giảm sâu, nhất là tại các vùng kinh tế trọng điểm phía Nam. Theo Tổng cục Thống kê, năm 2023 mức sinh của Việt Nam chỉ còn 1,96 con/phụ nữ - thấp nhất trong lịch sử và dưới mức sinh thay thế. Theo báo cáo của Cục dân số, năm 2025 tổng tỷ suất sinh là 1,93 con/phụ nữ. Tại TP. Hồ Chí Minh, con số này chỉ khoảng 1,2-1,3 con/phụ nữ. Hà Nội tuy duy trì mức sinh quanh 2,1 nhưng lại chịu áp lực lớn về mật độ dân số và sự chênh lệch chất lượng sống giữa các khu vực.

Bên cạnh đó, tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam hiện vẫn ở mức cao, khoảng 112 bé trai/100 bé gái. Các chuyên gia dự báo, nếu không có giải pháp quyết liệt, đến năm 2050 Việt Nam có thể dư thừa từ 2,3 đến 4,3 triệu nam giới, kéo theo nhiều hệ lụy xã hội như khó khăn trong hôn nhân, mất ổn định an ninh trật tự và gia tăng nguy cơ mua bán người.

“Dân số là gốc rễ của mọi vấn đề. Nếu chỉ tự hào về quy mô 100 triệu dân mà xem nhẹ chất lượng, chúng ta sẽ rơi vào bẫy thu nhập trung bình và phải đối mặt với gánh nặng an sinh xã hội khi thời kỳ dân số vàng qua đi”, GS. Nguyễn Đình Cử nhấn mạnh.

Tại Quốc hội và các phiên họp của Ủy ban Xã hội, nhiều đại biểu cũng bày tỏ lo ngại trước xu hướng ngại kết hôn, lười sinh con của giới trẻ. Mức sinh thấp kéo dài sẽ làm suy giảm nguồn lao động trẻ, tạo áp lực lớn lên quỹ hưu trí và hệ thống an sinh xã hội. Các nhà lãnh đạo thống nhất quan điểm: chất lượng dân số không chỉ đo bằng chiều cao, cân nặng mà là tổng hòa của thể lực, trí lực và tâm lực.

Xây dựng “Thế hệ vàng” từ nền tảng Luật Dân số

Việt Nam đã chính thức bước vào nhóm quốc gia trên 100 triệu dân. Tuy nhiên, để quy mô này thực sự trở thành lợi thế chiến lược, cần một tầm nhìn dài hạn nhằm nâng cao chất lượng dân số từ gốc. Luật Dân số 2025 được thông qua chính là nền tảng quan trọng, trong đó đặc biệt nhấn mạnh đầu tư cho 1.000 ngày đầu đời - giai đoạn quyết định chất lượng nguồn nhân lực tương lai.

Nhiều chuyên gia y tế đã nhấn mạnh, chăm sóc dinh dưỡng và y tế trong 1.000 ngày đầu đời (từ khi mang thai đến khi trẻ tròn 2 tuổi) có vai trò then chốt đối với tầm vóc, trí tuệ và sức khỏe suốt đời của mỗi con người, đồng thời là chìa khóa để cải thiện chiều cao trung bình của người Việt.

Theo Thứ trưởng Bộ Y tế Đỗ Xuân Tuyên, chất lượng dân số phải được vun đắp xuyên suốt vòng đời, từ khi còn trong bụng mẹ cho đến khi trở thành những người cao tuổi khỏe mạnh, có ích cho xã hội.

Cụ thể, trước khi sinh, Luật chú trọng đẩy mạnh tư vấn, khám sức khỏe tiền hôn nhân và tầm soát bệnh tật nhằm bảo đảm giống nòi khỏe mạnh ngay từ điểm khởi đầu. Trong quá trình phát triển, các giải pháp xóa bỏ tảo hôn, giảm suy dinh dưỡng ở vùng sâu, vùng xa, thu hẹp chênh lệch chất lượng nguồn nhân lực giữa các vùng miền được xác định là nhiệm vụ trọng tâm. Một “Thế hệ vàng” không thể thiếu bất kỳ nhóm dân cư nào.

Đối với giai đoạn già hóa, mục tiêu không chỉ là sống lâu mà phải sống khỏe. Hệ thống chăm sóc người cao tuổi chuyên nghiệp được luật hóa sẽ giúp người cao tuổi tiếp tục đóng góp kinh nghiệm, giá trị cho xã hội, tạo nên sự tiếp nối bền vững giữa các thế hệ.

Khoa học đã chứng minh, 1.000 ngày đầu đời chính là “cửa sổ cơ hội” duy nhất để quyết định sức khỏe, trí tuệ và tầm vóc của mỗi con người - cũng là chìa khóa để Việt Nam xây dựng thành công một “Thế hệ vàng” trong tương lai.

1.000 ngày đầu đời: “Cửa sổ cơ hội” không thể bỏ lỡ

Nhiều nghiên cứu quốc tế đã khẳng định, 1.000 ngày đầu đời là giai đoạn nền tảng quyết định sự phát triển của não bộ và hệ miễn dịch. Đến 2 tuổi, não trẻ đã đạt khoảng 80% trọng lượng não người trưởng thành. Đây được coi là “giai đoạn vàng” của cuộc đời, bởi nếu bỏ lỡ, mọi sự đầu tư ở các giai đoạn sau đều khó có thể bù đắp trọn vẹn.

Muốn có những đứa trẻ khỏe mạnh, trước hết phải có những người mẹ khỏe mạnh và hạnh phúc. Luật Dân số 2025 đã cụ thể hóa quan điểm này bằng những thay đổi mang tính đột phá trong chính sách thai sản và chăm sóc y tế cho bà mẹ, trẻ em.

Một điểm nhấn quan trọng là việc kéo dài thời gian nghỉ thai sản lên 7 tháng đối với lao động nữ sinh con thứ hai. Chính sách này mang lại lợi ích kép. Với trẻ, việc được bú mẹ hoàn toàn trong 6 tháng đầu đời tạo nền tảng vững chắc cho hệ miễn dịch và sự phát triển trí não. Với mẹ, thời gian nghỉ dài hơn giúp giảm áp lực tâm lý, hạn chế trầm cảm sau sinh và cho phép cơ thể hồi phục đầy đủ trước khi quay trở lại công việc.

Sự hiện diện của người mẹ trong những tháng đầu đời không chỉ mang ý nghĩa chăm sóc thể chất, mà còn tạo nên sự gắn kết cảm xúc sâu sắc, đặt nền móng cho nhân cách, cảm giác an toàn và sự tự tin của trẻ trong tương lai.

Song song với đó, Luật Dân số 2025 đẩy mạnh các chương trình tầm soát trước sinh và sơ sinh, mở rộng cơ hội tiếp cận dịch vụ tư vấn dinh dưỡng, khám sức khỏe định kỳ cho mọi phụ nữ mang thai, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa. Mục tiêu xuyên suốt là không để bất kỳ đứa trẻ nào bị thiệt thòi ngay từ khi chưa chào đời.

Chiến lược đầu tư 1.000 ngày: Nâng tầm thể chất người Việt

Để xây dựng một thế hệ người Việt cao lớn, khỏe mạnh và thông minh hơn, cần xác định 3 trụ cột đầu tư trọng tâm trong giai đoạn 1.000 ngày đầu đời.

Thứ nhất là dinh dưỡng tối ưu . Các chính sách khuyến khích và hỗ trợ dinh dưỡng cho bà mẹ mang thai và trẻ nhỏ được triển khai thông qua hệ thống y tế cơ sở, chú trọng bổ sung vi chất, canxi và sắt - những yếu tố then chốt cho sự phát triển thể chất và trí não.

Thứ hai là môi trường sống an toàn . Việc ưu tiên nhà ở xã hội cho các gia đình sinh đủ 2 con giúp trẻ được lớn lên trong không gian ổn định, sạch sẽ, giảm nguy cơ mắc các bệnh nhiễm khuẩn - nguyên nhân làm chậm quá trình phát triển thể chất.

Thứ ba là tăng cường gắn kết gia đình . Luật Dân số 2025 khuyến khích lao động nam nghỉ 10 ngày khi vợ sinh con để cùng chia sẻ trách nhiệm chăm sóc. Sự tham gia của người cha trong 1.000 ngày đầu đời được chứng minh có tác động tích cực đến sự phát triển cảm xúc và trí tuệ của trẻ.

Chất lượng dân số là mạch máu, là sức mạnh nội sinh của mỗi quốc gia. Đầu tư cho chất lượng dân số chính là đầu tư cho sự phát triển, trường tồn của dân tộc. Mỗi gia đình và toàn xã hội cần hành động quyết liệt, vì một Việt Nam hùng cường và chất lượng. Một thế hệ người Việt mới: Khỏe mạnh về thể chất, sáng suốt về trí tuệ và sẵn sàng đưa Việt Nam vươn tới đỉnh cao hưng thịnh.