Chương trình mục tiêu quốc gia DS-KHHGĐ: Thành tựu lớn và những thách thức

Để hoạch định chính sách và xây dựng các Chiến lược, Chương trình DS-KHHGĐ chính xác và hữu hiệu trong khoảng 5 -10 năm tới, việc phát hiện đầy đủ, nhận thức rõ ràng cả những thành tựu to lớn và những thách thức mới, gay gắt của xu hướng biến đổi dân số ở nước ta là vô cùng quan trọng. Trên tinh thần đó, dưới đây xin trình bày 7 xu hướng phát triển dân số ở nước ta cần được lưu ý khi ra các quyết sách trong lĩnh vực này.

1. Mức sinh giảm mạnh

Sau nhiều năm kiên trì và đẩy mạnh KHHGĐ, số con trung bình của một bà mẹ tính đến hết tuổi sinh đẻ, đã giảm từ 6,1 con giai đoạn (1969-1974) xuống còn 2,11 con (mức sinh thay thế) vào năm 2005, đạt mục tiêu Chiến lược Dân số đề ra và mức sinh thấp này vẫn duy trì được cho đến nay.

Tuy nhiên, năm 2009 vẫn còn 28/63 tỉnh, thành phố (chiếm 34,4% dân số cả nước) có mức sinh cao, như: Kon Tum tới 3,45 con, Hà Giang: 3,08 con, Lai Châu: 2,96 con... Vì vậy cần đẩy mạnh KHHGĐ ở những tỉnh này.

Cán bộ dân số cơ sở phát tài liệu truyền thông KHHGĐ cho phụ nữ vùng xa. Ảnh: PV.

2. Tốc độ tăng dân số đã được kiềm chế

Nhờ thành tựu giảm sinh, tốc độ tăng dân số đã chậm lại và quy mô dân số năm 2009 là 85,8 triệu người, thấp hơn nhiều so với mục tiêu Chiến lược Dân số  đề ra là đến năm 2010, Việt Nam có 89 triệu người. Cần chú ý rằng, nếu giữ nguyên mức sinh như năm 1989, dân số nước ta, theo dự báo đã lên đến 104,4 triệu người vào năm 2009, tức là đã hạn chế được 18,6 triệu người!

Tuy nhiên, hiện nay Việt Nam vẫn là nước "đất chật, người đông", mật độ dân số lên tới hơn 259 người trên 1km2, gần gấp đôi Trung Quốc, gấp trên 10 lần các nước đã phát triển và gấp khoảng 6 - 7 lần "mật độ chuẩn". Hiện chỉ có 4 nước (Ấn Độ, Nhật Bản, Băng-la-đet, Phi-lip-pin) có số dân nhiều hơn, đồng thời mật độ dân số cao hơn Việt Nam. Do đó, có thể khẳng định rằng: Việt Nam có quy mô dân số rất lớn, mật độ dân số rất cao.

Mặc dù vậy, dân số nước ta vẫn tăng mạnh, hiện mỗi năm tăng thêm gần 1 triệu người - bằng số dân một tỉnh loại trung bình, như: Bắc Ninh, Thừa Thiên - Huế,  Tây Ninh,...!.

Hầu hết phương tiện tránh thai Việt Nam chưa sản xuất được nên từ trước đến nay, chủ yếu dựa vào viện trợ. Từ năm 2010 các nguồn này đã cạn. Do vậy, nếu không có một sự đầu tư đặc biệt từ phía nhà nước, không có một chương trình cung cấp tốt, nhu cầu tránh thai sẽ không được đáp ứng. Hậu quả có thể thấy trước: Hoặc là mức sinh sẽ tăng lên hoặc là xảy ra bùng nổ nạo phá thai.

Hiện nay, khoảng 86% số người thực hiện KHHGĐ là nữ. Rõ ràng, bất bình đẳng đang diễn ra trong lĩnh vực này và việc tuyên truyền, giáo dục vẫn cần đẩy mạnh, đặc biệt là đối với nam giới.

4. Sự mất cân đối giới tính

Năm 2009, có tới 44 tỉnh có tỷ số giới tính của trẻ sơ sinh cao trên mức bình thường, đặc biệt một số tỉnh, tỷ số này rất cao, như: Hưng Yên:130,7/100, Quảng Ngãi: 115,1/100, Cần Thơ: 114,1/100...

Đây là sự mất cân bằng vật chất. Do vậy, tất yếu sẽ dẫn đến hậu quả kinh tế, xã hội phức tạp, như: nam giới khó kiếm được bạn đời, trật tự xã hội khó kiểm soát, tệ nạn và các loại tội phạm (buôn bán phụ nữ, trẻ em, mại dâm) đã xảy ra và có thể sẽ tăng lên.

5. Cơ cấu dân số theo tuổi biến đổi nhanh

Cơ cấu dân số theo tuổi biến đổi nhanh, theo hướng: Tỷ lệ trẻ em giảm mạnh, tỷ lệ người trong độ tuổi lao động và người cao tuổi tăng nhanh.

Sự thay đổi cơ cấu này đã tác động mạnh đến kinh tế xã hội: Từ năm học (1997-1998) đến năm học (2007-2008), số học sinh Tiểu học giảm tới 3,6 triệu! Tương tự, số học sinh bậc THCS và THPT cũng giảm trong mấy năm trở lại đây. Số học sinh nam, nữ tương đối cân bằng từ Tiểu học đến Đại học.

Tỷ lệ người trong độ tuổi lao động tăng từ 51,3% trong tổng dân số năm 1979 lên tới 66% năm 2009, hình thành nguồn lao động dồi dào, được gọi là "cơ cấu dân số vàng" nhưng cũng tạo ra thách thức lớn về việc làm và nâng cao chất lượng lao động.

Tỷ lệ người cao tuổi đạt đến 9%, sát ngưỡng "dân số già" (theo quy ước của Liên Hợp Quốc là 10%), vấn đề an sinh xã hội, tổ chức cuộc sống cho người cao tuổi đang đặt ra một cách cấp bách.

6. Chất lượng dân số được nâng lên nhưng chưa cao

Chỉ số phát triển con người (HDI) được tổng hợp từ các chỉ số về kinh tế, giáo dục và sức khoẻ, có thể coi là một chỉ báo về chất lượng dân số. Chỉ số này của nước ta năm 1992 là 0,539, xếp thứ 120 trong 174 nước so sánh, đã đạt 0,725 vào năm 2007, xếp thứ 116 trong số 182 nước! Như vậy, chất lượng dân số nước ta tăng lên, tuy nhiên, so với thế giới, thứ hạng vẫn còn rất thấp, chưa bao giờ lọt vào tốp 100 nước phát triển nhất.

Thực hiện Nghị quyết số: 47-NQ/TW ngày 23 tháng 02 năm 2005 của Bộ Chính trị về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện chính sách DS-KHHGĐ, trong đó nhấn mạnh mục tiêu "Nâng cao chất lượng dân số", Chương trình mục tiêu quốc gia về DS-KHHGĐ giai đoạn 2006-2010, đã thử nghiệm một số mô hình can thiệp nhằm nâng cao chất lượng dân số và đã thu được những kết quả bước đầu, cần được tiếp tục mở rộng.

7. Di cư diễn ra ngày càng mạnh mẽ

Trong 5 năm (1984-1989) cả nước có 1,4 triệu người di cư, thì đến giai đoạn (1994-1999) có 5,8 triệu người và giai đoạn (2004-2009) có tới 9,1 triệu người di cư. Từ năm 1989 đến năm 2009, dân số tăng lên 1,3 lần còn dân di cư thì tăng 6,5 lần! Rõ ràng, người di cư tăng mạnh hơn nhiều so với tăng dân số.

Điều tra của Tổng cục Thống kê năm 2004 cho thấy 64% số người di cư thuộc nhóm 15-29 tuổi và gần 70% chưa kết hôn. Vì vậy, nhu cầu truyền thông về hôn nhân, KHHGĐ, bảo vệ sức khỏe sinh sản, cung cấp phương tiện và dịch vụ thích hợp cho người di cư là cần thiết và rất lớn nhưng cũng khó khăn hơn do tính chất biến động cao của họ.

**Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thư viện và Nghiên cứu khoa học (Văn phòng Quốc hội).