Chuyên gia nói về kịch bản khi mức sinh ở Việt Nam lên quá cao hoặc xuống quá thấp

Điều chỉnh mức sinh - ngăn ngừa hệ lụy

Một trong những chức năng chủ yếu của dân số là tái sinh sản mà chỉ số đo lường là mức sinh (là của một tập hợp dân số theo một quốc gia, một vùng lãnh thổ hoặc theo các đơn vị quản lý hành chính của một quốc gia).

Theo số liệu công bố của Tổng cục Thống kê trong kết quả điều tra biến động dân số 2018 và Tổng điều tra Dân số và Nhà ở 2019, tổng tỷ suất sinh (TFR – số con trung bình của phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ) từ năm 2009 đến 2019 chia theo vùng kinh tế-xã hội cho thấy trong những năm qua, Trung du và miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ và Duyên hải miền Trung và Tây Nguyên là các vùng có mức sinh cao. Hai vùng có mức sinh thấp là Đông Nam Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.

Chênh lệch về trình độ phát triển kinh tế - xã hội là nguyên nhân chính dẫn đến sự khác biệt về mức sinh giữa các vùng. 

Do vậy, theo TS Nguyễn Quốc Anh, nguyên Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu thông tin và dữ liệu dân số, Tổng cục Dân số - KHHGĐ, nhìn từ góc độ xã hội việc điều chỉnh mức sinh là rất cần thiết, là nhân tố hàng đầu khi nghiên cứu, xem xét đánh giá một chủ thể dân số, đặc biệt khi trong chủ thể này có sự khác biệt mức sinh giữa các vùng, các đơn vị". 

Do đó, sự khác biệt mức sinh dẫn đến mất cân bằng dân số giữa các vùng, gây khó khăn, thách thức cho việc phát triển kinh tế - xã hội. 

Ở một vùng có mức sinh thấp sẽ kéo theo nhiều hệ lụy như: Dân số già hóa, thiếu lao động, mất cân bằng giới tính khi sinh, di cư, mật độ dân số,...  Một vùng có tỷ lệ sinh cao cũng gây nhiều hệ lụy và thách thức như: Quy mô dân số lớn, dân số trong độ tuổi trẻ em và lao động tăng cao, di cư, mật độ dân số,...

"Vì vậy nhìn từ góc độ xã hội học là phải điều chỉnh mức sinh hợp lý trên cả phạm vi toàn quốc hay cho từng vùng, từng đơn vị quản lý hành chính của mỗi quốc gia" - TS Quốc Anh cho hay.

Việt Nam sẽ có những kịch bản ứng phó nào?

Việt Nam đã sớm nhận thức những thách thức về sự khác biệt mức sinh xảy ra trong thực tế, ngay trong Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 15/10/2017 về Công tác dân số trong tình hình mới đã xác định các kịch bản ứng phó thông qua các mục tiêu, đặc biệt là mục tiêu 1 đến 2030 là "Duy trì vững chắc, mức sinh thay thế (bình quân mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có 2,1 con), qui mô dân số 104 triệu người. Giảm 50% chênh lệch mức sinh giữa nông thôn và thành thị, miền núi và đồng bằng; 50% số tỉnh đạt mức sinh thay thế, mọi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ đều được tiếp cận thuận tiện với các BPTT hiện đại; giảm 2/3 số vị thành niên và thanh niên có thai ngoài ý muốn".

Các mục tiêu và giải pháp này đã được cụ thể hóa trong Nghị quyết 137 NQ-CP của Chính phủ ngày 30/12/2017 về kế hoạch thực hiện Nghị quyết 21 –NQ/TW; Chiến lược dân số Việt Nam đến năm 2030 được Chính phủ phê duyệt theo quyết định 1679 /QĐ-TTg ngày 22/11/2019 khẳng định các mục tiêu trên với hệ thống 8 nhiệm vụ và giải pháp cụ thể.

Ngày 28/4/2020, Thủ tướng Chính phủ đã ký quyết định 588/QĐ-TTg phê duyệt "Chương trình điều chỉnh mức sinh phù hợp các vùng, đối tượng đến năm 2030". Đây là bước cụ thể hóa quan trọng trong việc thực hiện điều chỉnh mức sinh. Trong quyết định này đã xác định 3 mục tiêu cụ thể đến năm 2030 là:

- Tăng 10% tổng tỷ suất sinh ở các tỉnh, thành phố có mức sinh thấp (bình quân mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có dưới 2,0 con).

- Giảm 10% tổng tỷ suất sinh ở các tỉnh, thành phố có mức sinh cao (bình quân mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có trên 2,2 con).

- Duy trì kết quả ở những tỉnh, thành phố đã đạt mức sinh thay thế (bình quân mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có từ 2,0 con đến 2,2 con).

"Trong đó hoạch định cụ thể 5 nhóm nhiệm vụ và giải pháp. Như vậy có thể nói Việt Nam đã chuẩn bị các kịch bản từ sớm và tiến hành bài bản từng bước chắc chắn để điều chỉnh mức sinh, không để mức sinh tăng lên quá cao hoặc quá thấp" - TS Nguyễn Quốc Anh nhấn mạnh.

Theo đó, những kịch bản và giải pháp đã được hoạch định cụ thể cho toàn quốc, từng vùng và từng nhóm đối tượng, trong đó đã lựa chọn ưu tiên cho hai nhóm đối tượng là phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ và vị thành niên, thanh niên.