Mất cân bằng giới tính khi sinh ở Hà Nội (1): Thách thức lớn cho an sinh và chất lượng dân số Thủ đô

Tỷ số giới tính khi sinh vẫn vượt ngưỡng

Tỷ số giới tính khi sinh (TSGTKS - tỉ số trẻ sơ sinh trai/trẻ sơ sinh gái sinh ra sống) ở Hà Nội vẫn đang ở mức cao, vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên, tiềm ẩn những hệ lụy gây ảnh hưởng tiêu cực và trực tiếp đến sự phát triển bền vững về cơ cấu dân số, chất lượng dân số của Thủ đô.

Theo thống kê của ngành Y tế Hà Nội, mặc dù có xu hướng giảm nhẹ so với các năm trước, nhưng TSGTKS của thành phố vẫn nằm ở mức báo động, vượt ngưỡng cân bằng tự nhiên (thường là 104-106 trẻ trai/100 trẻ gái).

Với những nỗ  lực và nhiều  giải pháp trong những năm qua, TSGTKS ở Hà Nội đã có xu  hướng giảm: Tỷ số này đã giảm từ 117,6 trẻ trai/100 trẻ gái (năm 2008) xuống còn 110,8 trẻ trai/100 trẻ gái (năm 2022). Tuy nhiên, tốc độ giảm còn chậm, không ổn định và chưa đủ mạnh để đưa TSGTKS về mức an toàn trong thời gian ngắn.

Số liệu gần nhất theo thống kê của ngành Y tế Hà Nội (9 tháng đầu năm 2025) cho thấy, TSGTKS của toàn thành phố ở mức 111,05 trẻ trai/100 trẻ gái. Con số này vẫn cao hơn chỉ tiêu mà thành phố đã đề ra cho năm 2025 là 111 trẻ trai/100 trẻ gái.

Tình trạng MCBGTKS ở Hà Nội có sự khác biệt rõ rệt giữa các khu vực. Các xã ngoại thành và khu vực nông thôn, nơi tư tưởng "trọng nam khinh nữ" và "nối dõi tông đường" còn nặng nề, thường có TSGTKS cao hơn so với khu vực nội thành. 

Dù có nhiều giải pháp nhưng ở nhiều xã phường vẫn còn nhiều khó khăn trong việc giảm thiểu tình trạng MCBGTKS. Duy có điểm  sáng đáng chú ý là công tác dân số và phát triển tại phường Bạch Mai đạt nhiều kết quả tích cực, với TSGTKS trong 9 tháng đầu năm 2025 ước tính là 107 trẻ trai/100 trẻ gái, gần tiếp cận mức cân bằng tự nhiên.

Thách thức của công tác dân số Hà Nội trong giai đoạn hiện nay

Theo số liệu Cục Thống kê công bố giai đoạn 2021 - 2024, Hà Nội, Bắc Ninh, Vĩnh Phúc, Hưng Yên và Hải Dương là 5 địa phương có mức chênh lệch TSGTKS  giới tính khi sinh cao nhất cả nước.

Tiến sĩ Phạm Vũ Hoàng - Phó Cục trưởng Cục Dân số, Bộ Y tế cho biết, mất cân bằng giới tính khi sinh ở Việt Nam cao ngay từ lần sinh đầu tiên, cao hơn hẳn ở những lần sinh sau, đối với những gia đình chưa có con trai, đặc biệt với những gia đình có 2 con gái và chưa có bé trai nào. Đáng lưu ý, mức độ mất cân bằng cao hơn nhiều ở những cặp vợ chồng có trình độ học vấn cao hơn và điều kiện kinh tế khá giả.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, nhưng theo TS Phạm Vũ Hoàng, gốc rễ và cốt lõi là do định kiến giới, tư tưởng "trọng nam, khinh nữ" ăn sâu vào từng người dân Việt; xuất hiện từ khi chuẩn bị kết hôn, trước khi có con và có con, đến lúc qua đời.

Bên cạnh đó, lạm dụng khoa học kỹ thuật để lựa chọn giới tính thai nhi cũng là nguyên nhân chính được chỉ ra. Theo dự báo, Việt Nam sẽ dư thừa 1,5 triệu đàn ông vào năm 2034 và sẽ tăng lên 2,5 triệu vào 25 năm sau đó.

Trong bối cảnh chung đó, nếu tình trạng MCBGTKS không được kiểm soát hiệu quả, Hà Nội sẽ phải đối mặt với nhiều hệ lụy khó lường trong vòng 15-20 năm tới khi các thế hệ trẻ sinh ra trong thời kỳ MCBGTKS này bước vào tuổi trưởng thành và kết hôn.

Hệ lụy rõ rệt nhất là tình trạng dư thừa nam giới trong độ tuổi kết hôn. Các nghiên cứu và báo cáo quốc gia đã chỉ ra rằng, MCBGTKS có thể dẫn đến việc hàng triệu nam giới Việt Nam (trong đó có một bộ phận lớn ở các thành phố lớn như Hà Nội) sẽ đối mặt với nguy cơ "ế vợ" hoặc khó khăn nghiêm trọng khi tìm kiếm bạn đời.

Điều này không chỉ ảnh hưởng đến hạnh phúc cá nhân mà còn phá vỡ cấu trúc gia đình truyền thống và gây bất ổn trong độ tuổi lao động.

Sự mất cân bằng giới tính được coi là một yếu tố nguy cơ làm gia tăng các vấn đề xã hội tiêu cực. Tình trạng thiếu nữ giới có thể dẫn đến tăng các hình thức tội phạm liên quan đến tình dục, bạo lực gia đình, đặc biệt là buôn bán phụ nữ và trẻ em gái xuyên biên giới hoặc trong nội địa.

Vấn đề này cũng anh hưởng đến mục tiêu bình đẳng giới và phát triển bền vững. Nhiều gia đình vẫn còn nặng nề quan niệm "nối dõi tông đường". Nó trực tiếp làm suy yếu các nỗ lực thúc đẩy bình đẳng giới và ảnh hưởng đến chất lượng dân số.

Nhiệm vụ trọng tâm của công tác dân số

Đánh giá về thực trạng này, các lãnh đạo ngành Y tế và dân số Hà Nội đều xác định kiểm soát GTKS là một trong những nhiệm vụ trọng tâm của chiến lược dân số giai đoạn tới.

Ông Vũ Duy Hưng, Chi cục trưởng Chi cục Dân số, Trẻ em và Phòng chống tệ nạn xã hội Hà Nội trăn trở: "Hà Nội dù đã đạt mức sinh thay thế, nhưng mất cân bằng giới tính khi sinh vẫn là vấn đề đáng lo ngại. Nếu không có biện pháp can thiệp mạnh mẽ và kịp thời, tình trạng này có thể gây ra nhiều hệ lụy xã hội nghiêm trọng trong tương lai".

Lãnh đạo ngành dân số Hà Nội cũng thẳng thắn chỉ ra nguyên nhân trực tiếp là hành vi lựa chọn giới tính thai nhi của các cặp vợ chồng, xuất phát từ tư tưởng và quan niệm truyền thống. Dù pháp luật đã nghiêm cấm hành vi tiết lộ giới tính thai nhi, nhưng trên thực tế, nhiều cơ sở vẫn "lách luật" để cung cấp thông tin cho thai phụ.

Thành phố đã ban hành Kế hoạch kiểm soát MCBGTKS giai đoạn 2026-2030 với mục tiêu cụ thể là khống chế tốc độ gia tăng, giảm bình quân 0,2 điểm phần trăm hàng năm, phấn đấu đến năm 2030, tỷ số giới tính khi sinh của thành phố không vượt quá 109 trẻ trai/100 trẻ gái. Điều này cho thấy sự quyết tâm lớn nhưng cũng cho thấy tính chất phức tạp, lâu dài của "cuộc chiến" này.