Dân số vàng – Cơ hội và thách thức: "Cửa sổ vàng" mở bao lâu

Trong cuốn “Tình trạng dân số thế giới 2002” của Quỹ Dân số Liên Hợp Quốc (UNFPA) đã đề cập đến cửa sổ dân số (population window), hay gọi là cửa sổ cơ hội, như Trung Quốc và một số nước châu Á gọi là “cơ hội vàng”. Cửa sổ này – cơ cấu dân số vàng - chỉ mở ra một lần trong một thế hệ của một quần thể dân cư khi tổng tỷ suất phụ thuộc giảm, nó sẽ đạt tới kỷ nguyên “vàng” khi chỉ số phụ thuộc giảm dưới 50%. Tổng tỷ suất phụ thuộc được xác định bằng số người trong độ tuổi dưới 15, cộng với số người trong độ tuổi từ 65 trở lên chia cho số người trong độ tuổi 15-64. Đây là giai đoạn mà trong đó, 2 người trong độ tuổi lao động chỉ “cõng” một người phụ thuộc. PGS.TS Trần Văn Chiến cho hay, cửa sổ dân số là cơ hội có một không hai để các nước đầu tư vào tăng trưởng kinh tế. Giai đoạn này sẽ kết thúc khi mức sinh tăng dần trở lại, tổng tỷ suất phụ thuộc bắt đầu tăng lên và vượt ngưỡng 50%.

Một số nhà nghiên cứu, chuyên gia về dân số cho rằng, thời kỳ dân số vàng của Việt Nam sẽ kéo dài trong khoảng 10 – 15 năm, nhưng theo PGS.TS Trần Văn Chiến thì nói như vậy là chưa đúng và chưa đầy đủ: “Theo tôi, nếu chúng ta kiềm chế tốt mức sinh, ổn định mức sinh thay thế, thời kỳ này có thể kéo dài 30 năm, thậm chí đến 40 năm như Nhật Bản, Singapore, Trung Quốc”.

Theo số liệu của Liên Hợp Quốc năm 2003, tổng tỷ suất phụ thuộc của Nhật Bản, Singapore, Hàn Quốc đã giảm trong thời kỳ nền kinh tế của họ tăng trưởng nhanh. Tổng tỷ suất phụ thuộc ở Trung Quốc bắt đầu giảm dần từ những năm 70, giảm nhanh trong những năm 80 của thế kỷ trước. Sau giai đoạn khởi đầu cải cách (1978 -1992), Trung Quốc bước vào thời kỳ cải cách theo chiều sâu ở thập niên 90, khi ngưỡng tổng tỷ suất phụ thuộc bắt đầu giảm xuống dưới 50%. Cũng như Singapore, Trung Quốc sẽ có một “kỷ nguyên vàng” kéo dài tới 40 năm.

Kết quả nghiên cứu đã chỉ ra rằng, 15% tăng trưởng kinh tế trong 20 năm qua của Trung Quốc là nhờ mẫu số dân số. Như vậy, kỷ nguyên cơ cấu dân số vàng của Trung Quốc sẽ kéo dài khoảng 40 năm, mà việc sử dụng tỷ số phụ thuộc dưới 50% được coi là mốc chuẩn. Lợi ích mang lại do lực lượng lao động dồi dào và giá nhân công rẻ sẽ tạo cho Trung Quốc phát triển kinh tế nhanh, không phải đối phó với nạn thiếu lao động như ở nhiều nước hiện nay.

Cũng theo số liệu trên, tổng tỷ suất phụ thuộc của dân số Việt Nam bắt đầu giảm sau năm 1975, giảm nhanh từ giữa những năm 80 và sẽ giảm xuống dưới 50% vào khoảng năm 2010. Trong thời kỳ 2000 - 2005, tổng tỷ suất phụ thuộc giảm 11%; trong vòng 10 năm (2000-2010) giảm tới 17%. Tốc độ này giống Trung Quốc thời kỳ 1975 - 1990 và Hàn Quốc thời kỳ 1970 - 1990. Như vậy, cơ hội dân số giai đoạn đầu đã đến với nước ta từ khoảng thập niên 80 của thế kỷ trước. Sau năm 2005, Việt Nam bước vào giai đoạn “kỷ nguyên dân số vàng” và kéo dài khoảng 30 năm.

Cơ hội phải được tận dụng

Theo tính toán, 1/3 mức tăng trưởng kinh tế hằng năm của các “con hổ” Đông Á là nhờ tận dụng lợi thế của cửa sổ dân số. Tốc độ gia tăng dân số chậm lại kích thích tốc độ tăng trưởng kinh tế tổng thể ở các nước đang phát triển. Từ năm 1970 đến nay, các nước đang phát triển có mức sinh thấp và tốc độ gia tăng dân số chậm lại có năng suất cao hơn, tiết kiệm nhiều hơn và mức đầu tư sinh lợi lớn hơn. UNFPA nhận định, thu nhập - với tư cách là thước đo thông thường mức nghèo khổ - của tất cả mọi người đã tăng lên. Tuy nhiên, thu nhập không nói lên tất cả. Các nước đang phát triển thành công cũng đã đầu tư vào chăm sóc sức khoẻ phổ cập – trong đó có sức khoẻ sinh sản – cũng như giáo dục. Các nước này đã xúc tiến làm giảm tình trạng bất bình đẳng giới và xóa bỏ các rào cản để phụ nữ tham gia vào hoạt động xã hội rộng rãi hơn. Những đầu tư xã hội như vậy thúc đẩy quyền con người, cải thiện phúc lợi cho con người, thu hẹp khoảng cách giữa người nghèo và người giàu, làm giảm những điều kiện bất lợi đối với lao động của người nghèo. Nó sẽ cứu giúp cuộc sống của phụ nữ và bảo vệ gia đình họ, sẽ tăng quyền năng cho họ để họ có khả năng làm chủ cuộc đời mình. Mexico, Brazil và một số nước khác cũng đã tận dụng cửa sổ dân số của mình, một số nước khác ít thành công hơn. Và các nước nghèo nhất, với mức sinh cao, còn lâu nữa mới đến được thời điểm cửa sổ dân số được mở.

PGS.TS Trần Văn Chiến: Trong con mắt của các nhà nghiên cứu, các chuyên gia trong lĩnh vực dân số, cơ hội dân số không tự động, không tất yếu đem lại tác động tích cực, mà nó phải được giành lấy. Xét về mặt chủ quan của mỗi quốc gia, tầm quan trọng hàng đầu thuộc về môi trường chính sách trong nước. Không có môi trường chính sách phù hợp, mặc dù có những điều kiện tốt nhất, quốc gia đó sẽ bỏ lỡ thời cơ tăng trưởng cao trong một thời gian dài khi cơ hội dân số bắt đầu.